મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ઉદ્યોગમાં મહિલા રોકાણકારોની ભાગીદારી છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે. એમ્ફી-ક્રીસીલ ફેક્ટબુક 2026 અનુસાર, હવે દર ચાર મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રોકાણકારોમાં લગભગ એક મહિલા છે. કુલ 6.09 કરોડ રોકાણકારોમાંથી 1.61 કરોડ મહિલાઓ છે, જે 26.4 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. આ આંકડા અમદાવાદ સહિત સમગ્ર દેશમાંથી આવે છે.
મહિલા રોકાણકારોની કુલ સંપત્તિ (AUM) માં પણ ઉલ્લેખનીય વૃદ્ધિ થઈ છે. માર્ચ 2021માં તે 5.84 લાખ કરોડ રૂપિયા હતી, જે માર્ચ 2026માં વધીને 15.88 લાખ કરોડ થઈ છે. આમ, પાંચ વર્ષમાં 10.04 લાખ કરોડ રૂપિયાનો વધારો થયો છે. વ્યક્તિગત રોકાણકારોના કુલ AUMમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 32.6 ટકાથી વધીને 34.5 ટકા થયો છે.
નાના શહેરોમાંથી પણ મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે. દેશના 30 સૌથી મોટા શહેરો (T30) માં મહિલાઓના AUMનો હિસ્સો 74 ટકા છે, જ્યારે નાના શહેરો (B30) નો હિસ્સો 26 ટકા છે. પાંચ વર્ષ પહેલાં B30 શહેરોનો હિસ્સો 23 ટકા હતો, જે હવે વધીને 26 ટકા થયો છે. આ દર્શાવે છે કે નાના શહેરોમાં પણ મહિલાઓ રોકાણ તરફ આગળ વધી રહી છે.
SIP (સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન) ની લોકપ્રિયતા મહિલાઓમાં ઝડપથી વધી છે. મહિલાઓનો SIP AUM માર્ચ 2021માં 1.26 લાખ કરોડ હતો, જે માર્ચ 2026માં વધીને 4.73 લાખ કરોડ થયો છે. કુલ મહિલા AUMમાં SIPનો હિસ્સો 15.2 ટકાથી વધીને 29.8 ટકા થયો છે. આ દર્શાવે છે કે મહિલાઓ નિયમિત અને શિસ્તબદ્ધ રોકાણ તરફ વધુ વલણ ધરાવે છે.
મહિલાઓના રોકાણ પોર્ટફોલિયોમાં પણ મોટા ફેરફારો જોવા મળ્યા છે. માર્ચ 2021 અને માર્ચ 2026 વચ્ચે ઇક્વિટી ફંડનો હિસ્સો લગભગ 49 ટકાથી વધીને 64 ટકા થયો છે. તે જ સમયગાળામાં ડેટ ફંડનો હિસ્સો 24 ટકાથી ઘટીને લગભગ 8 ટકા થયો છે. પેસિવ ફંડનો હિસ્સો 3 ટકાથી વધીને લગભગ 7 ટકા થયો છે. આ સૂચવે છે કે મહિલાઓ લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે ઇક્વિટીમાં વધુ રોકાણ કરી રહી છે.
રોકાણના સમયગાળા (investment horizon) ના સંદર્ભમાં પણ બદલાવ આવ્યો છે. માર્ચ 2021માં પાંચ વર્ષથી વધુ સમયગાળાના રોકાણનો હિસ્સો માત્ર 5 ટકા હતો, જે માર્ચ 2026માં વધીને 24 ટકા થયો છે. એક વર્ષથી ઓછા સમયગાળાના રોકાણનો હિસ્સો 11 ટકાથી વધીને 24 ટકા થયો છે. બીજી તરફ, 1-2 વર્ષના રોકાણનો હિસ્સો 35 ટકાથી ઘટીને 19 ટકા થયો છે. આ દર્શાવે છે કે મહિલાઓ લાંબા ગાળાના રોકાણ તરફ વધુ ઝોક ધરાવે છે, પરંતુ ટૂંકા ગાળાના રોકાણમાં પણ તેમની ભાગીદારી વધી છે.
મહિલા રોકાણકારોની વ્યૂહરચના વય સાથે બદલાય છે. યુવાન મહિલાઓ SIP દ્વારા ઇક્વિટી ફંડમાં વધુ રોકાણ કરે છે, જ્યારે ઉંમર વધવાની સાથે તેઓ હાઇબ્રિડ અને ડેટ ફંડ જેવા સુરક્ષિત વિકલ્પો તરફ વળે છે. આ દર્શાવે છે કે તેઓ જીવનના વિવિધ તબક્કામાં પોતાની જોખમ ક્ષમતા (risk appetite) અનુસાર પોર્ટફોલિયોને સમાયોજિત કરે છે.
એકંદરે, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં મહિલાઓની ભાગીદારી માત્ર સંખ્યામાં જ નહીં, પણ તેમની રોકાણની સમજ અને વ્યૂહરચનામાં પણ વધી છે. નાણાકીય સાક્ષરતા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મની સુલભતાએ આ વૃદ્ધિને વેગ આપ્યો છે. અમદાવાદ જેવા શહેરોમાં પણ આ વલણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.