રક્ષાબંધન ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને રક્ષાનો તહેવાર છે. સમગ્ર ભારતમાં તે શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ ઉજવાય છે. પરંતુ સુરત શહેરમાં આ તહેવાર સાથે એક અલગ પરંપરા જોડાયેલી છે. અહીંના કેટલાક મૂળ સુરતી પરિવારો બળેવના દિવસે ઉજવણી કરતા નથી, પરંતુ બીજા દિવસે 'વાસી બળેવ' ઉજવે છે. આ પરંપરા પાછળ 88 વર્ષ જૂની દુખદ ઘટના છે, જે આજે પણ લોકોની યાદમાં તાજી છે.
ઐતિહાસિક નોંધો અનુસાર, 12 ઓગસ્ટ 1938ના રોજ સુરતમાં બળેવનો તહેવાર હતો. આ દિવસે તાપી નદીના ડક્કા ઓવારે મોટી સંખ્યામાં લોકો હોડી વિહાર માટે એકઠા થયા હતા. ઉત્સાહમાં એક હોડીમાં ક્ષમતા કરતાં વધુ લોકો સવાર થઈ ગયા. હોડી અસંતુલિત થઈને તાપી નદીમાં પલટી ગઈ. આ ગોઝારી દુર્ઘટનામાં 80થી વધુ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા. આ ઘટનાએ સમગ્ર સુરત શહેરને શોકમાં ડુબાડી દીધું હતું.
આ ઘટનાની કરુણ યાદને કારણે કેટલાક પરિવારોએ બળેવના દિવસે કોઈ ઉજવણી ન કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓએ મૃતકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા આ દિવસે શાંતિ અને પ્રાર્થનામાં વિતાવ્યો. બીજા દિવસે તેઓએ ભાઈ-બહેનની રાખડી બાંધીને તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કર્યું. આમ ધીમે ધીમે 'વાસી બળેવ' તરીકે ઓળખાતી પરંપરા અસ્તિત્વમાં આવી. મોઢ વણિક, રાણા, ક્ષત્રિય સહિતના સમુદાયોમાં આ પરંપરા આજે પણ જળવાઈ રહી છે.
આ પરિવારો માટે બળેવનો દિવસ કોઈ તહેવાર નથી, પરંતુ એક સ્મૃતિ દિવસ છે. તેઓ તે દિવસે નવા કપડાં પહેરતા નથી, મીઠાઈ બનાવતા નથી અને કોઈ ઉજવણી કરતા નથી. બીજા દિવસે વાસી બળેવ પર તેઓ પારંપરિક રીતે રાખડી બાંધે છે, મીઠાઈ ખવડાવે છે અને પરિવાર સાથે ભોજન લે છે. આ રીતે તેઓ આધુનિક સમયમાં પણ ઈતિહાસની યાદને જીવંત રાખે છે.
આ પરંપરા સુરતની સાંસ્કૃતિક વિવિધતા દર્શાવે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આવી પરંપરાઓ સામાજિક સ્મૃતિનું જતન કરે છે. તે આપણને ભૂતકાળની ઘટનાઓમાંથી શીખવા મળે છે અને મૃતકો પ્રત્યે આદર દર્શાવવાનો માર્ગ આપે છે. 'વાસી બળેવ' માત્ર એક તહેવાર નથી, પણ સુરતના ઈતિહાસનું જીવંત દસ્તાવેજ છે.
સમયની સાથે સુરતે ઘણી પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ આ પરંપરા આજે પણ પેઢી દર પેઢી ચાલતી આવી છે. યુવા પેઢી પણ આ રિવાજને માન આપે છે. આજે પણ તાપી નદીના કિનારે જ્યારે બળેવનો દિવસ આવે છે, ત્યારે તે દુર્ઘટનાની યાદ તાજી થઈ જાય છે. સુરતીઓ આ પરંપરા દ્વારા ઈતિહાસને હૃદયમાં સાચવી રાખવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ રીતે 'વાસી બળેવ' એક ઉજવણી કરતાં ઘણું વધારે છે – તે શ્રદ્ધાંજલિ, સ્મૃતિ અને આદરનું પ્રતીક છે.