રક્ષાબંધનનો પવિત્ર તહેવાર ભાઈ-બહેનના અપાર પ્રેમ અને વિશ્વાસનું પ્રતીક છે. દર વર્ષે શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાએ ઉજવાતો આ તહેવાર આ વખતે ખાસ મુહૂર્તમાં ઉજવાશે. જ્યોતિષીય ગણતરી મુજબ આ વર્ષે પાંચ યોગનો સંયોગ બની રહ્યો છે, જે આ તહેવારને વધુ શુભ બનાવે છે. જોકે, ચોક્કસ મુહૂર્ત સ્થાનિક પંચાંગ અથવા જ્યોતિષી પાસેથી જાણી શકાય છે.
રક્ષાબંધનના દિવસે બહેનો પોતાના ભાઈની કાંડા પર રાખડી બાંધે છે અને ભાઈની લાંબી ઉંમર, સુખ-સમૃદ્ધિ અને રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરે છે. બદલામાં ભાઈ બહેનને ઉપહાર આપીને તેની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે. આ પરંપરા ભારતીય સંસ્કૃતિમાં હજારો વર્ષોથી ચાલી આવે છે.
રાખડી બાંધતી વખતે બહેન કેટલાક શુભ મંત્રોનો ઉચ્ચાર કરે છે. સામાન્ય રીતે "યેન બદ્ધો બલી રાજા, દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ। તેન ત્વામ અનુબદ્ધામિ, રક્ષે મા ચલ મા ચલ॥" એવો મંત્ર બોલવામાં આવે છે. આ મંત્રનો અર્થ છે કે જેમ બલિ રાજા રાખડીના દોરાથી બંધાયા હતા, તેમ હું તમને બંધું છું, તમે કોઈ પણ સંજોગોમાં ડગમગશો નહીં. આ ઉપરાંત બીજા પણ અનેક મંત્રો છે જેનો ઉચ્ચાર કરીને ભાઈની રક્ષા માટે પ્રાર્થના કરાય છે.
જો કોઈ કારણસર રાખડી ઉપલબ્ધ ન હોય તો નિરાશ થવાની જરૂર નથી. શાસ્ત્રોમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે સાચી ભાવના અને પ્રેમ હોય તો કોઈ પણ શુદ્ધ દોરો, કોરો કપડાનો ટુકડો અથવા ફૂલ આદિ રાખડી તરીકે બાંધી શકાય છે. મહત્વનું તત્વ છે ભાઈ-બહેન વચ્ચેનો ભાવ, ન કે રાખડીની ભવ્યતા.
આ દિવસે બ્રાહ્મણો, જેમને જનોઈ (યજ્ઞોપવીત) પહેરવાનો અધિકાર છે, તેઓ જનોઈ બદલવાની વિધિ પણ કરે છે. શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ જનોઈ બદલવાની પરંપરા છે. આ વિધિમાં જૂની જનોઈ ઉતારીને નવી જનોઈ પહેરાવવામાં આવે છે. આ સમયે પણ ગાયત્રી મંત્ર બોલવાનું શાસ્ત્રવિધિમાં જણાવાયું છે. જનોઈ બદલવાનો મુખ્ય હેતુ આત્મશુદ્ધિ અને નવા સંકલ્પ સાથે ધાર્મિક જીવન જીવવાનો છે.
રક્ષાબંધનનો તહેવાર ભારતીય સંસ્કૃતિમાં અનેરૂં મહત્વ ધરાવે છે. ઐતિહાસિક રીતે રાણી કર્ણાવતીએ હુમાયુંને રાખડી મોકલીને ભાઈ સ્વીકાર્યા હતા, અને હુમાયુંએ તેની રક્ષા માટે પ્રાણની આહુતિ આપી હતી. આ તહેવાર માત્ર રક્તસંબંધો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સામાજિક સમરસતાનો પણ પ્રતીક છે. ઘણી જગ્યાએ બહેનપણા અને મૈત્રીના સંબંધમાં પણ રાખડી બાંધવામાં આવે છે.
આજે આધુનિક યુગમાં પણ રક્ષાબંધનનું મહત્વ યથાવત છે. ભાઈ-બહેન દૂર હોય તો ઓનલાઈન રાખડી મંગાવીને, વીડિયો કોલ દ્વારા રાખડી બાંધવાની પ્રચલન વધ્યું છે. પરંતુ ભાવના એ જ રહે છે - એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ અને ફરજનો અહેસાસ. આ તહેવાર આપણને સંબંધોની મધુરતા અને જવાબદારીનું સ્મરણ કરાવે છે અને સમાજમાં પ્રેમ, વિશ્વાસ અને એકતાનો સંદેશ પ્રસારે છે.
રક્ષાબંધનના આ શુભ અવસરે બધા ભાઈ-બહેનોને હાર્દિક શુભકામનાઓ.