રક્ષાબંધનનો પવિત્ર તહેવાર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ અને રક્ષાના બંધનનું પ્રતીક છે. આ દિવસે બહેનો ભાઈના કાંડે રાખડી બાંધે છે અને ભાઈ તેમની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે. પરંતુ ભારતીય પરંપરામાં આ દિવસે દાન કરવાનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, રક્ષાબંધન પર ચોક્કસ વસ્તુઓનું દાન કરવાથી ભાઈના આયુષ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિમાં વધારો થાય છે, તેમજ જીવનના સંકટો ટળે છે.
હિંદુ ધર્મમાં દાનને અત્યંત પુણ્યકારી માનવામાં આવે છે. દાન કરવાથી માત્ર પરોપકાર થાય છે, પરંતુ તેનાથી ધાર્મિક ફળ પણ મળે છે. રક્ષાબંધન જેવા શુભ પ્રસંગે દાન કરવાનું વિશેષ મહત્વ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ દિવસે કરવામાં આવેલું દાન ભાઈ-બહેન બંનેના જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને સમૃધ્ધિ લાવે છે એવી શ્રદ્ધા છે.
ધાર્મિક ગ્રંથો અને પરંપરા અનુસાર, રક્ષાબંધન પર કેટલીક ચોક્કસ વસ્તુઓનું દાન શુભ માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે આ ત્રણ વસ્તુઓનું દાન કરવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે: અન્ન (અનાજ), વસ્ત્ર (કપડાં) અને ધન (પૈસા અથવા સોના-ચાંદી). અન્ન દાન કરવાથી અન્નની કમી નથી થતી, વસ્ત્ર દાન કરવાથી સમાજમાં માન સન્માન મળે છે, અને ધન દાન કરવાથી ધનની સમૃદ્ધિ વધે છે. આ દાન બ્રાહ્મણો, ગરીબો અથવા જરૂરિયાતમંદ લોકોને આપવામાં આવે છે.
કેટલીક પરંપરાઓમાં કન્યા દાન, કનક (સોનું), અથવા ફળ-ફૂલ દાનનો પણ ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દાન ભાઈના જીવનમાં આવતી અડચણો, રોગો અને સંકટોને દૂર કરે છે અને તેને લાંબુ આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. જોકે, આ માન્યતાઓ ધાર્મિક શ્રદ્ધા પર આધારિત છે, તેનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી.
રક્ષાબંધનના દિવસે દાન આપવાની પરંપરા સમાજમાં પરોપકારની ભાવના જાગ્રત કરે છે. ઘણા પરિવારો આ દિવસે ગરીબોને ભોજન, કપડાં અને જરૂરી વસ્તુઓનું વિતરણ કરે છે. આધુનિક યુગમાં પણ આ પરંપરા જીવંત છે, જેમાં લોકો પોતાની શ્રદ્ધા અને સમર્થથા અનુસાર દાન કરે છે.
ભાઈ-બહેનના પ્રેમનો આ તહેવાર આપણને યાદ અપાવે છે કે પ્રેમ અને સંબંધો જીવનની સૌથી મોટી પૂંજી છે. દાન કે અન્ય ધાર્મિક ક્રિયાઓ કરવાથી માત્ર પુણ્ય મળે છે એવું કહેવાય છે, પરંતુ તેનાથી વધુ મહત્વનું છે પરિવાર અને સમાજ પ્રત્યેની સેવા ભાવના. તેથી, આ રક્ષાબંધન પર દાન કરતી વખતે શ્રદ્ધા અને પરોપકારની ભાવના રાખવી, તેમજ જરૂરિયાતમંદ લોકોને મદદ કરવી, એ સાચો ધર્મ છે.