રક્ષાબંધનનો પવિત્ર તહેવાર ભાઈ-બહેનના પ્રેમ, સ્નેહ અને પરસ્પર રક્ષણના સંકલ્પનું પ્રતીક છે. આ વર્ષે તે 28 ઓગસ્ટ 2026, શુક્રવારે ઉજવાશે. શ્રાવણ પૂર્ણિમાના આ દિવસે બહેનો ભાઈના કાંડા પર રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે અને તેમના લાંબા આયુષ્ય, સારા સ્વાસ્થ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિની કામના કરે છે. બદલામાં ભાઈ બહેનની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે. ગુજરાતમાં આ તહેવારને 'સાલુણો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
રાખડી બાંધતી વખતે મંત્રોચ્ચાર કરવાની પરંપરા હિંદુ ધર્મમાં સદીઓથી ચાલી આવે છે. સૌથી પ્રચલિત મંત્ર 'યેન બદ્ધો બલિ રાજા' છે, જે આ પ્રમાણે છે: 'યેન બદ્ધો બલિ રાજા, દાનવેન્દ્રો મહાબલઃ। તેન ત્વામનુબધ્નામિ, રક્ષે મા ચલ મા ચલ॥' આ મંત્રનો અર્થ છે: જે રક્ષાસૂત્ર દ્વારા મહાબલી દાનવેન્દ્ર રાજા બલિને બાંધવામાં આવ્યા હતા, તે જ સૂત્રથી હું તમને બાંધું છું. હે રક્ષાસૂત્ર! તું મારા ભાઈનું રક્ષણ કરજે અને ક્યારેય અટકીશ નહીં.
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, આ મંત્રનું મૂળ રાજા બલિની કથા સાથે જોડાયેલું છે. કહેવાય છે કે ભગવાન વિષ્ણુએ બલિ રાજાને પાતાળમાં મોકલ્યા ત્યારે માતા લક્ષ્મીએ બલિને રક્ષા સૂત્ર બાંધ્યું હતું અને તેમને ભાઈ બનાવ્યા હતા. આ કથાના સંદર્ભમાં રક્ષાબંધન પર આ મંત્ર બોલવાની પરંપરા પ્રચલિત થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
જો કે, સંસ્કૃત મંત્ર બોલવામાં ભૂલ થાય અથવા તે યાદ ન રહે, તો ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. રક્ષાબંધનનો મૂળ હેતુ શ્રદ્ધા અને ભાવ છે, શબ્દોની ચોક્કસ રચના નહીં. તમે સરળ ગુજરાતીમાં પણ ભાઈના રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરી શકો છો. ઉદાહરણ તરીકે: 'હે ઈશ્વર, મારા ભાઈને હંમેશા સ્વસ્થ, સુખી અને સુરક્ષિત રાખજે.' આવી ભાવપૂર્ણ પ્રાર્થના પણ એટલી જ માન્ય છે.
રાખડી બાંધતી વખતે કેટલીક પરંપરાગત બાબતો ધ્યાનમાં રાખવામાં આવે છે. જેમ કે, રાખડીમાં ત્રણ ગાંઠ મારવી, ભાઈનું મુખ પૂર્વ અથવા ઉત્તર દિશા તરફ રાખવું, ભાઈના માથા પર રૂમાલ કે કોઈ વસ્ત્ર હોવું જોઈએ. આ ઉપરાંત, ભાઈના કપાળે કુમકુમ-અક્ષતનું તિલક કર્યા પછી જ રાખડી બાંધવી અને હંમેશા ભાઈના જમણા કાંડા પર રાખડી બાંધવી એ સામાન્ય પરંપરા છે. આ બાબતો ધાર્મિક માન્યતાઓ પર આધારિત છે.
રક્ષાબંધન માત્ર ધાર્મિક તહેવાર જ નહીં, પરંતુ સામાજિક સંબંધોને પણ મજબૂત કરે છે. આ પર્વ પરિવારના સભ્યો અને ગામ-સમાજમાં પ્રેમ, વિશ્વાસ અને એકતાની ભાવના ઉત્પન્ન કરે છે. ભારતના વિવિધ રાજ્યોમાં આ તહેવાર અલગ-અલગ રીતે ઉજવવામાં આવે છે, પરંતુ તેની પાછળની ભાવના એક જ રહે છે. રાખડી બાંધ્યા બાદ ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે અને મીઠાઈ ખવડાવે છે.
નોંધ: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી ધાર્મિક માન્યતાઓ અને લોકપરંપરાઓ પર આધારિત છે. વાચકો પોતાની શ્રદ્ધા અને સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર આચરણ કરી શકે છે.