રક્ષાબંધન એ ભારતીય સંસ્કૃતિનો એક મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે, જે શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાએ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈની કાંડે રાખડી બાંધે છે અને ભાઈ બહેનની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે. આ પર્વ ભાઈ-બહેનના પ્રેમ, આદર અને સ્નેહનું પ્રતીક છે. આ વર્ષે રક્ષાબંધન ૨૮ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬, શુક્રવારના દિવસે છે. પંચાંગ મુજબ, આ દિવસે પૂર્ણિમા તિથિ વિચારણામાં રહેશે, અને રાખડી બાંધવાનો શુભ સમય સવારે વિચારવામાં આવે છે. જો કે, વિવિધ સ્થળોએ સમય અલગ હોઈ શકે છે, તેથી નિષ્ણાતોની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
ધાર્મિક ગ્રંથો અનુસાર, રક્ષાબંધનનો ઉલ્લેખ પૌરાણિક કથાઓમાં પણ છે. એવું કહેવાય છે કે દેવરાજ ઇન્દ્રની પત્ની શચીએ તેમને રાક્ષસો સામેના યુદ્ધ પહેલાં રક્ષાનો ધાગો બાંધ્યો હતો. ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ, રાણી કર્ણાવતી અને મુઘલ બાદશાહ હુમાયું વચ્ચે રાખડી મોકલવાની ઘટના પણ પ્રચલિત છે. આ બાદ રક્ષાબંધનનો મહિમા વધ્યો.
રક્ષાબંધનના દિવસે બહેનએ સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરવા જોઈએ. રાખડી બાંધતા પહેલાં ભાઈને તિલક કરવું, અક્ષત અર્પણ કરવા અને ભાઈની આરતી ઉતારવી જોઈએ. ત્યાર બાદ ભાઈની જમણી કાંડે રાખડી બાંધવામાં આવે છે. આ દરમિયાન બહેન ભાઈની લાંબી આયુષ્ય અને સુખ-સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે અને તેની રક્ષા કરવાનું વચન આપે છે.
રાખડી બાંધ્યા પછી તેના નિકાલનો પ્રશ્ન પણ મહત્વનો છે. ઘણા લોકો રાખડીને થોડા દિવસ સુધી રાખે છે, પરંતુ જ્યારે નિકાલ કરવો હોય ત્યારે ધાર્મિક નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. રાખડીને ક્યારેય કચરાપેટીમાં ફેંકવી ન જોઈએ. તેને નદી, તળાવ કે વહેતા પાણીમાં વહાવવી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. જો પાણી ન હોય, તો રાખડીને કોઈ પવિત્ર વૃક્ષ નીચે દાટી શકાય છે. આવું કરવાથી પર્યાવરણને પણ નુકસાન નથી.
હાલમાં પર્યાવરણને ધ્યાનમાં રાખીને ઇકો-ફ્રેન્ડલી રાખડીઓ બજારમાં ઉપલબ્ધ છે. આ રાખડીઓ અનાજ, બીજ અને કુદરતી રેશમમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તેમને દાટવાથી તે બીજ અંકુરિત થઈને છોડ બની શકે છે. જો રાખડીમાં પ્લાસ્ટિક કે અન્ય અઘટક હોય, તો નિકાલ પહેલાં તે ભાગો અલગ કરવા જોઈએ. આમ કરવાથી જળ અને જમીન પ્રદૂષણ અટકાવી શકાય છે.
રક્ષાબંધન વખતે કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ. જેમ કે, રાખડી બાંધતી વખતે ભાઈએ માથું ઢાંકવું જોઈએ. કેટલાક પ્રદેશોમાં આ રિવાજ પ્રચલિત નથી, પરંતુ શાસ્ત્રોમાં તેનો ઉલ્લેખ છે. ઉપરાંત, રાખડી બાંધ્યા બાદ ભાઈ બહેનને મીઠાઈ ખવડાવે છે અને દક્ષિણા પ્રદાન કરે છે. તહેવારનો આનંદ પરિવારના તમામ સભ્યો સાથે શેર કરવો જોઈએ.
નિષ્કર્ષમાં, રક્ષાબંધન માત્ર વિધિ નથી, પણ ભાવનાત્મક સંબંધનો સેતુ છે. આ વર્ષે રક્ષાબંધન ઉજવવાની સાથે રાખડીના યોગ્ય નિકાલની ભૂમિકા પણ યાદ રાખવી જોઈએ. ધાર્મિક અને વૈજ્ઞાનિક બંને દૃષ્ટિએ આ નિયમોનું પાલન કરવું ઉચિત છે. આવો, આ પર્વથી એક સકારાત્મક સંદેશો ફેલાવીએ.