ભારતીય રેલવે મંત્રાલયે રેલવે પરિસરમાં સ્વચ્છતા જાળવવા માટે દંડના નિયમો કડક બનાવ્યા છે. મંત્રાલયે 24 ઓગસ્ટના રોજ રાજપત્ર અધિસૂચના બહાર પાડીને 2012ના રેલવે સ્વચ્છતા નિયમોમાં સુધારો કર્યો છે. આ સુધારા બાદ હવે રેલવે સ્ટેશન, પ્લેટફોર્મ, ટ્રેન અથવા રેલવે પરિસરમાં કચરો ફેંકવા પર ₹1,000 સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. અગાઉ આ દંડ મહત્તમ ₹500 હતો.
નવા નિયમો અનુસાર, રેલવે પરિસરમાં નક્કી કરેલી જગ્યા સિવાય કચરો મૂકવો, ટ્રેનની બારીમાંથી કચરો બહાર ફેંકવો, પ્લેટફોર્મ પર ખાવાની વસ્તુઓ ફેંકવી વગેરે દંડનીય ગણાશે. આ ઉપરાંત, થૂંકવું, પેશાબ કરવો, શૌચ ક્રિયા કરવી, રસોઈ બનાવવી, નાહવું, કપડાં કે વાસણ ધોવા જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર પણ પ્રતિબંધ છે. પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને ચણ આપવું પણ આ નિયમો હેઠળ આવે છે.
રેલવેની સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ, જેમ કે દીવાલો પર લખવું, પોસ્ટર લગાવવા, કોચ પર ચિત્રો બનાવવા, મંજૂરી વિના સંદેશા લખવા વગેરે હવે ગંભીર ગુનો ગણાશે. આવી હરકતો કરનારાઓ સામે દંડ અને સજાની જોગવાઈ છે.
ટ્રેનમાંથી કચરો ફેંકવાથી માત્ર ગંદકી જ નથી થતી, પરંતુ તેનાથી રેલવે ટ્રેકને પણ નુકસાન થઈ શકે છે. પ્લાસ્ટિક, કાચ કે અન્ય સખત વસ્તુઓ ટ્રેક પર પડવાથી સિગ્નલ સિસ્ટમ અને ટ્રેનના પૈડાંને અસર થઈ શકે છે. આથી આવા કચરા પર નિયંત્રણ કરવું જરૂરી છે.
સુધારેલા નિયમોમાં સ્ટેશન પર અધિકૃત વેપારીઓ અને હોકર્સની જવાબદારી પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. તેમણે પોતાની દુકાન કે ઠેલાની આસપાસ સ્વચ્છતા જાળવવી, ગ્રાહકો માટે કચરાપેટી રાખવી અને ભેગા થયેલા કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરવો પડશે.
દંડ વસૂલવાનો અધિકાર સ્ટેશન માસ્ટર, સ્ટેશન મેનેજર, ટિકિટ કલેક્ટર, ઓપરેટિંગ વિભાગના અધિકારી અને રેલવે ઓથોરિટી દ્વારા નિયુક્ત અન્ય અધિકારીઓને આપવામાં આવ્યો છે. જો વ્યક્તિ સ્થળ પર દંડ ભરવાનો ઇન્કાર કરે, તો તેની સામે કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ મામલો કોર્ટમાં જાય તો વધારાના ₹2,000 સુધીનો દંડ લાગી શકે છે.
ભારતીય રેલવે દેશની સૌથી મોટી જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થા છે. દરરોજ કરોડો લોકો રેલવેનો ઉપયોગ કરે છે. આટલા મોટા પાયે સ્વચ્છતા જાળવવી એ પડકારજનક છે. આ નવા નિયમોનો હેતુ માત્ર દંડ કરવાનો નથી, પરંતુ લોકોમાં સ્વચ્છતા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો પણ છે. મુસાફરોએ પણ નાગરિક તરીકેની જવાબદારી સમજીને રેલવે પરિસરને સ્વચ્છ રાખવામાં સહયોગ આપવો જોઈએ.