હિમાલયના પ્રદેશમાં તાજેતરમાં આવેલા પૂર બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ ગ્લેશિયર તળાવો (ગ્લેશિયર ઝીલ)ના જોખમ અંગે ચેતવણી આપી છે. નેપાળ અને તિબેટ (ચીન)ની સરહદે આવેલા 47 ગ્લેશિયર તળાવોમાંથી કોઈપણ સમયે જળપ્રલય આવી શકે છે, એવું નિષ્ણાતો માને છે. આ તળાવોની આસપાસના મોરાઇન (કાંકરા-માટીના બંધ) નબળા પડી રહ્યા છે, જે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
ગ્લેશિયર તળાવ આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) એટલે ગ્લેશિયરના પીગળવાથી બનેલા તળાવનો બંધ તૂટી જતાં અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી નીકળવું. આવી ઘટનાઓ અત્યંત વિનાશકારી હોય છે. ગત વર્ષે પણ નેપાળના ખીણપ્રદેશમાં આવી જ ઘટનામાં ઘણા લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા અને મોટું નુકસાન થયું હતું. હવે ફરી આવા જોખમની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થા ICIMOD (ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ) દ્વારા હિમાલય ક્ષેત્રના ગ્લેશિયર તળાવોનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં જાણવા મળ્યું છે કે નેપાળ અને તિબેટમાં 47 તળાવો એવા છે જે અત્યંત સંવેદનશીલ સ્થિતિમાં છે. આ તળાવોના બંધ તૂટવાનો ખતરો છે, જેના કારણે ડાઉનસ્ટ્રીમમાં રહેતા હજારો લોકો પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
ગ્લેશિયર તળાવોનું જોખમ મુખ્યત્વે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે વધી રહ્યું છે. વધતા તાપમાને હિમાલયના ગ્લેશિયરો ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે, જેના કારણે નવા તળાવ બની રહ્યા છે અને હાલના તળાવોમાં પાણીનું સ્તર સતત વધી રહ્યું છે. કુદરતી રીતે બનેલા મોરાઇન બંધ નાજુક હોય છે, અને વધુ પડતા પાણીના દબાણથી તે તૂટી શકે છે.
નેપાળમાં તો GLOFની ઘટનાઓ પહેલેથી જ બની ચૂકી છે. ૧૯૮૫માં ખુમ્બુ ક્ષેત્રમાં ડિગ તળાવના ફાટવાથી નમ્ચે બજાર સુધી નુકસાન થયું હતું. ૨૦૧૬માં પણ ગોંગકુ તળાવના ફાટવાથી ભૂકંપગ્રસ્ત પ્રદેશને અસર થઈ હતી. આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે આ જોખમ વાસ્તવિક છે, માત્ર સિદ્ધાંત નથી.
તિબેટમાં પણ આવા તળાવો સ્થિત છે, જે નેપાળની નદીઓ સાથે જોડાયેલા છે. જો તિબેટમાં કોઈ તળાવ ફાટે, તો તેની અસર નેપાળ અને ભારતના ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યો સુધી પહોંચી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ મુદ્દે સંયુક્ત દેખરેખની જરૂર છે. ચીન અને નેપાળ વચ્ચે ગ્લેશિયર તળાવોની માહિતી શેર કરવા માટે કેટલાક કરાર થયા છે, પરંતુ વ્યવહારિક અમલીકરણ હજુ પણ અધૂરું છે.
વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, આ 47 તળાવોમાંથી કેટલાકનું પાણી લગભગ ૫૦ લાખ ઘન મીટરથી વધુ હોઈ શકે છે. જો આમાંનું કોઈ પણ તળાવ ફાટે, તો અચાનક મોટા પ્રમાણમાં પાણી નીકળશે, જે રસ્તામાં આવતા ગામડાઓ, પુલ અને વીજળીના પ્રોજેક્ટોને તહસ-નહસ કરી શકે છે. જોખમ ઘટાડવા માટે સમયસર પગલાં લેવાં જરૂરી છે.
નેપાળ સરકારે કેટલાક જોખમી તળાવોમાં પાણીનું સ્તર ઘટાડવા માટે નહેરો ખોદવાની યોજના બનાવી છે, પરંતુ હજુ પણ ઘણા તળાવો માટે કોઈ પગલાં લેવાયા નથી. તિબેટમાં પણ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે, પરંતુ દૂરસ્થ વિસ્તારોમાં ટેકનોલોજી પહોંચાડવી પડકારજનક છે.
નિષ્ણાતો ભારપૂર્વક કહે છે કે આ મુદ્દો ફક્ત નેપાળ કે ચીનનો નથી, પરંતુ સમગ્ર હિમાલય પ્રદેશની સુરક્ષા સાથે સંકળાયેલો છે. આબોહવા પરિવર્તનની અસરો વધી રહી છે, એટલે આવી ઘટનાઓ વધુ સામાન્ય બની શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ, અદ્યતન દેખરેખ અને સ્થાનિક સમુદાયોની તૈયારી જ આ ભય ઘટાડી શકે છે. હાલમાં તો જે 47 તળાવો ઓળખવામાં આવ્યા છે, તેના પર સતત નજર રાખવી અત્યંત જરૂરી છે.