નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા ભારે પૂરથી ગંભીર તબાહી સર્જાઈ છે. અત્યાર સુધીમાં 359 લોકોના મોત થયા છે અને સેંકડો લોકો લાપતા છે. ભોટે કોશી, નારાયણી જેવી નદીઓ કિનારા છોડીને વહી રહી છે. પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત અને બચાવ કામગીરી ચાલુ છે, પરંતુ પહાડી ભૂગોળ અને સતત વરસાદને કારણે ટીમોને ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. ઘણા ગામો સંપર્કવિહીન બન્યા છે અને હજારો લોકો વિસ્થાપિત થયા છે.
આ વચ્ચે, ચીનના જળ સંસાધન મંત્રાલયે એક નવી ચેતવણી આપી છે જે આફત વધુ વકરવાના સંકેત આપે છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, નેપાળના ઉચ્ચ હિમાલયી પ્રદેશમાં છોછેન ખોલા અને પુરેપૂ ત્સાંગપો નદીઓના સંગમ નજીક 20 લાખ ઘન મીટરથી વધુ પાણી ધરાવતું એક વિશાળ કુદરતી સરોવર બની ગયું છે. આ સરોવરનો કુદરતી કાંઠો માટી અને ખડકોનો બનેલો છે, જે નબળો માનવામાં આવે છે. ચેતવણી અનુસાર, આગામી 72 કલાકમાં આ કાંઠો તૂટી શકે છે, જેનાથી ભોટે કોશી નદી પ્રણાલીમાં અચાનક પૂર આવી શકે છે.
સરોવરનું જળસ્તર ઝડપથી વધી રહ્યું છે. હાલ તે ઓવરફ્લો થવા લાગ્યું છે. ચીની અધિકારીઓના અંદાજ પ્રમાણે, આગામી ત્રણ દિવસમાં તેમાં લગભગ 30 લાખ ઘન મીટર વધારાનું પાણી ઉમેરાશે. આ પાણીના દબાણથી કુદરતી બંધના તૂટવાનું જોખમ વધી જશે. જો બંધ તૂટે તો તેમાં સંગ્રહાયેલું મોટી માત્રામાં પાણી અચાનક નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ ધસી જશે. આવી ઘટનામાં નદીકાંઠાના રહેણાંક વિસ્તારો, પુલ અને સંચાર વ્યવસ્થાને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
ચીની સત્તાવાળાઓ આ સરોવર પર બારીક નજર રાખી રહ્યા છે. સંભવિત પૂરના માર્ગની પૂર્વ આગાહી માટે કમ્પ્યુટર આધારિત પૂર મૉડલ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ મૉડલની મદદથી બચાવ એજન્સીઓને અગાઉથી ચેતવણી આપી શકાય છે. નેપાળ અને ચીન વચ્ચે સંકલન કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. જોકે, અત્યંત ઊબડખાબડ ભૂગોળ અને સતત વરસાદને કારણે હવાઈ અને જમીની બચાવ કામગીરી અવરોધાઈ રહી છે. અનેક સ્થળોએ ભૂસ્ખલન થયું છે, જેના કારણે માર્ગો બંધ છે.
નેપાળમાં અગાઉ આવેલા પૂરે ભોટે કોશી સહિત ઘણા વિસ્તારોને તબાહ કર્યા છે. નારાયણી નદીમાંથી એકલા 121 મૃતદેહો મળી આવ્યા છે. નેપાળી સેના, સશસ્ત્ર પોલીસ અને સ્થાનિક પોલીસ સંયુક્તપણે બચાવ કામગીરી હાથ ધરી છે. હજુ પણ સેંકડો લોકો ગુમ છે, જેમાંથી 600 થી વધુ વિદેશી નાગરિકો અને યાત્રાળુઓ હોવાનું કહેવાય છે. રેસ્ક્યૂ ટીમો લાપતા લોકોની માહિતી એકત્ર કરવા ગામેગામ પહોંચી રહી છે. પૂરગ્રસ્ત પરિવારો માટે રાહત શિબિરો ઊભી કરવામાં આવી છે.
આ કુદરતી આફતની અસર નેપાળ સુધી મર્યાદિત નથી. ચીનના તિબેટ સ્વાયત્ત ક્ષેત્રમાં પણ પૂરને કારણે 3 લોકોના મોત થયા છે, 2 લોકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે અને 558 લોકો લાપતા છે. સરહદી વિસ્તારોમાં બચાવ કાર્ય ચાલુ છે. તિબેટમાં પણ ભારે વરસાદ પડી રહ્યો હોવાના અહેવાલ છે.
હિમાલય ક્ષેત્રમાં આ પ્રકારનાં કુદરતી સરોવરો ભૂસ્ખલન અથવા હિમનદીઓના ઓગળવાથી રચાય છે. આ સરોવરોના અસ્થિર કાંઠા ભારે વરસાદ કે પાણીના દબાણથી તૂટી શકે છે. આ તૂટવાની ઘટનાને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે આવી ઘટનાઓ વધી રહી છે, જેના માટે સતત દેખરેખ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકાર જરૂરી છે. નેપાળ અને ચીન હાલ પૂરના જોખમનો સામનો કરવા માટે સંયુક્ત પ્રયાસો કરી રહ્યા છે.
આ વખતનાં પૂરે પર્વતીય વિસ્તારોમાં કુદરતી આફતોની તીવ્રતા દર્શાવી છે. નિષ્ણાતો માને છે કે હિમાલય ક્ષેત્રમાં આબોહવા પરિવર્તનના કારણે પૂર અને ભૂસ્ખલન જેવી ઘટનાઓ વધી રહી છે. તાત્કાલિક રાહત કામગીરી ઉપરાંત લાંબા ગાળાના પગલાં લેવાની જરૂર છે. આગામી 72 કલાક નેપાળ માટે નિર્ણાયક છે, અને બચાવ દળોને સતર્ક રહેવા સૂચના આપવામાં આવી છે.