નેપાળ-તિબેટ સરહદે ભૂસ્ખલનના કારણે રચાયેલું કુદરતી સરોવર (બેરિયર લેક) ગમે ત્યારે તૂટી શકે છે. ચીનના જળ સંસાધન મંત્રાલયે ચેતવણી આપી છે કે આ સરોવરમાં પહેલાથી જ લગભગ 20 લાખ ઘન મીટર પાણી ભરાઈ ગયું છે, અને આગામી ત્રણ દિવસમાં તેમાં 30 લાખ ઘન મીટર વધુ પાણી આવવાની શક્યતા છે. જેથી આ કુદરતી બંધ કોઈ પણ સમયે તૂટી શકે છે.
ભૂસ્ખલન, હિમખંડની હિલચાલ અથવા ભૂકંપથી નદીનો માર્ગ બંધ થવાથી આવા સરોવર બને છે. સમય જતાં તેમાં પાણી એકઠું થતાં દબાણ વધે છે, અને જ્યારે તે તૂટી પડે છે, ત્યારે ભયંકર પૂર આવે છે. આ પ્રકારના પૂરને 'ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આ સરોવર નેપાળમાં 'છોચેન ખોલા' અને 'પુરેપુ ત્સાંગપો' નદીઓના સંગમસ્થળ નજીક રચાયું છે. આ બંને નદીઓ તિબેટમાંથી નીકળીને નેપાળમાં પ્રવેશે છે, અને ત્યાં ભળીને 'ભોટેકોશી નદી' તરીકે ઓળખાય છે. ભોટેકોશી આગળ જઈને ત્રિશૂલી નદીની મુખ્ય ઉપનદી બને છે.
ચીનના જળ સંસાધન મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, ગુરુવારે સવાર સુધીમાં આ સરોવરમાં આશરે 20 લાખ ઘન મીટર પાણી એકઠું થઈ ચૂક્યું છે. હવામાનની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લઈને અંદાજવામાં આવ્યું છે કે આગામી 72 કલાકમાં 30 લાખ ઘન મીટર પાણીનો ઉમેરો થશે. આથી સરોવર ઓવરફ્લો થવાની અને તેનો કુદરતી કાંઠો તૂટવાની સંભાવના નોંધપાત્ર રીતે વધી ગઈ છે.
ચીની સરકાર સેટેલાઇટ અને હાઇડ્રોલોજિકલ સિમ્યુલેશનથી આ પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહી છે. આ સિમ્યુલેશનનો હેતુ એ આકલન કરવાનો છે કે જો બંધ તૂટે તો નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં કેટલું નુકસાન થઈ શકે છે, અને તે મુજબ સમયસર ચેતવણી આપી શકાય.
આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે નેપાળના રસુવા જિલ્લામાં ભોટેકોશી નદીમાં બુધવારે આવેલા પૂરથી તિમુરે અને સ્યાફ્રુબેસી વિસ્તારમાં રસ્તા, પુલ અને મકાનોને વ્યાપક નુકસાન થયું છે. સેના અને રેસ્ક્યૂ ટીમો દ્વારા કાટમાળમાંથી લોકોને શોધવાની કામગીરી ચાલી રહી છે. મુખ્ય ધોરી માર્ગ પર વાહનવ્યવહાર પ્રતિબંધિત કરી દેવામાં આવ્યો છે, અને સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાંથી લોકોને સ્થળાંતરિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
જો આ નવું સરોવર તૂટશે, તો ત્રિશૂલી નદીના કાંઠે વસેલી વસાહતો માટે મોટો ખતરો ઊભો થશે. વર્તમાન પૂરની સ્થિતિને કારણે બચાવ કામગીરીમાં વધુ મુશ્કેલી આવી શકે છે. નેપાળ સરકાર અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર દ્વારા સ્થિતિ પર બારીકાઈથી નજર રાખવામાં આવી રહી છે, અને શક્ય બચાવ યોજનાઓ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે.
આ ઘટના હિમાલયના સંવેદનશીલ ભૂસ્તરીય ક્ષેત્રમાં કુદરતી આફતોનું જોખમ કેવું વધી રહ્યું છે તે દર્શાવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, આવા બેરિયર લેક વારંવાર રચાતા હોવાથી તેમના પર સતત દેખરેખ અને અગાઉથી તૈયારીની જરૂર છે. સરહદી વિસ્તારોમાં આવી ઘટનાઓની માહિતી સમયસર વહેંચવી પણ આવશ્યક છે, જેથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જાનમાલનું નુકસાન ટાળી શકાય.