પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રી ઇશાક ડારે અમેરિકામાં આયોજિત એક વર્ચ્યુઅલ સેમિનારમાં સિંધુ જળ સંધિ સંદર્ભે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને મધ્યસ્થી માટે અપીલ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સિંધુ નદી પ્રણાલી પાકિસ્તાનના 25 કરોડથી વધુ નાગરિકોની જીવનરેખા છે, અને ભારત સરકારે એપ્રિલ 2025માં આ સંધિ સ્થગિત કરીને દેશમાં પાણીની ભારે કટોકટી ઊભી કરી છે.
સિંધુ જળ સંધિ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 1960માં વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થીથી થયેલી ઐતિહાસિક સંધિ છે. આ સંધિ અનુસાર સિંધુ નદી પ્રણાલીની પૂર્વીય નદીઓ – સતલજ, બિયાસ અને રાવી –નું પાણી ભારતને અને પશ્ચિમી નદીઓ – સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ –નું પાણી પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યું હતું. આ સંધિ દ્વિપક્ષીય જળ વહેંચણીનો આદર્શ દાખલો માનવામાં આવે છે, અને તેના દ્વારા બંને દેશો વચ્ચે જળ સંબંધિત મોટા વિવાદો ટળ્યા હતા.
જોકે, એપ્રિલ 2025માં જમ્મુ-કાશ્મીરના પહલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલામાં 26 નાગરિકોના મોત થયા હતા. આ હુમલા બાદ ભારત સરકારે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવાનો કડક નિર્ણય લીધો હતો. તે સમયે ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે, “લોહી અને પાણી એકસાથે ન વહી શકે.” ભારતે કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન પોતાની ભૂમિ પરથી ભારત વિરુદ્ધ ચાલતી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ સામે નક્કર અને કાયમી પગલાં નહીં લે, ત્યાં સુધી સંધિ પુનઃસ્થાપિત નહીં કરવામાં આવે.
ઇશાક ડારે પાકિસ્તાનની કૃષિ, ખાદ્ય સુરક્ષા, વીજ ઉત્પાદન અને આર્થિક વિકાસ સંપૂર્ણપણે સિંધુ નદીના પાણી પર નિર્ભર હોવાની દલીલ કરી હતી. તેમણે વૈશ્વિક ઉષ્મા વૃદ્ધિ, ગ્લેશિયર પીગળવા અને દુષ્કાળ જેવાં પરિબળોને કારણે પાકિસ્તાનમાં જળ સુરક્ષાની ગંભીર સમસ્યા ઊભી થઈ હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જળ સુરક્ષાને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સાંકળતા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને મધ્યસ્થી કરવા અપીલ કરી હતી. પાકિસ્તાનનું કહેવું છે કે આ સંધિ પૂર્વવત્ ન થાય તો દક્ષિણ એશિયામાં સ્થિરતા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
બીજી તરફ, ભારત પોતાના નિર્ણય પર મક્કમ છે. નવી દિલ્હીનું સ્પષ્ટ વલણ છે કે આતંકવાદ અને દ્વિપક્ષીય સહયોગ એકસાથે ચાલી શકે નહીં. પાકિસ્તાન દ્વારા વારંવાર કરવામાં આવતી અપીલો છતાં ભારત સરકારે હજુ સુધી પોતાનો સંધિ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો નિર્ણય બદલ્યો નથી. ભારતનું કહેવું છે કે આતંકવાદ સામે નક્કર કાર્યવાહી થાય ત્યાં સુધી સંધિ સંબંધિત કોઈપણ વાતચીત શક્ય નથી.
હાલ પાકિસ્તાન માટે પાણીનો મુદ્દો અસ્તિત્વનો સવાલ બની ગયો છે. દેશમાં આર્થિક સંકટ અને સંસાધનોની અછત વચ્ચે જળ સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ પાકિસ્તાન પોતાની દલીલો મૂકી રહ્યું છે, પરંતુ ભારતે પોતાનું વલણ બદલ્યું નથી. નિષ્ણાતોના મતે, આ મામલે કોઈ ત્રીજું પક્ષ મધ્યસ્થી કરે કે નહીં તેના પર આ સંઘર્ષનો માર્ગ નક્કી થશે. આ સંધિ સ્થગિત થવાથી પાકિસ્તાનમાં માત્ર પાણીની અછત જ નહીં, પરંતુ ખાદ્ય સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા પર પણ દીર્ઘકાલીન અસર થવાની શક્યતા છે.