પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની આયાત માટે લાંબા સમયથી ખાડી દેશો પર નિર્ભર રહેલું ભારત હવે રિફાઇન્ડ ફ્યુઅલની વૈશ્વિક નિકાસમાં મજબૂત સ્થાન ધરાવે છે. તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારત પૂર્વ આફ્રિકાના કેન્યા માટે પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલનો સૌથી મોટો સપ્લાયર બન્યો છે, અને તેણે યુએઈ તથા સાઉદી અરેબિયાને પાછળ મૂકી દીધા છે.
બેલ્જિયમની કોમોડિટી ડેટા એજન્સી 'કેપ્લર' (Kpler) ના આંકડા અનુસાર, જુલાઈ મહિનામાં ભારતે કેન્યાને ગેસોલિન, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલનો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયાને પાછળ છોડી દીધા છે. આ દરમિયાન આફ્રિકા ખંડમાં ભારતની પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસમાં વાર્ષિક ધોરણે 66 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.
નિષ્ણાતોના મતે, આ ફેરફાર પાછળ મધ્ય પૂર્વમાં સપ્લાય રૂટના ખોરવાયા અને યુરોપિયન યુનિયન દ્વારા રશિયન ક્રૂડમાંથી રિફાઇન કરાયેલા ઉત્પાદનો પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધો મુખ્ય કારણો છે. આ પ્રતિબંધો બાદ ભારતીય રિફાઇનરો માટે આફ્રિકન બજારોમાં નવી તકો ઊભી થઈ છે, જેનો ભારતે યોગ્ય લાભ લીધો છે.
ભારતની આ સફળતા પાછળ દેશની મજબૂત રિફાઇનિંગ ક્ષમતા મુખ્ય પરિબળ છે. ભારત વિશ્વનો ચોથો સૌથી મોટો ઓઇલ રિફાઇનર અને એશિયાનો બીજો સૌથી મોટો રિફાઇનિંગ દેશ છે. દેશમાં કાર્યરત 22 રિફાઇનરીઓની કુલ ક્ષમતા વાર્ષિક 258.1 મિલિયન ટન જેટલી છે. ગુજરાતના જામનગરમાં આવેલું રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝનું રિફાઇનિંગ કોમ્પ્લેક્સ વિશ્વનું સૌથી મોટું ઓઇલ રિફાઇનિંગ સેન્ટર છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ભારતે 61.5 મિલિયન ટન પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી હતી. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો 90 ટકાથી વધુ કાચો તેલ આયાત કરે છે, તેને રિફાઇન કરીને વિદેશમાં નિકાસ કરે છે. આ પ્રક્રિયા ભારતને ક્રૂડ આયાતકારથી રિફાઇન્ડ પ્રોડક્ટ નિકાસકાર તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
કેન્યામાં યુએઈથી થતી તેલની આયાત જાન્યુઆરીમાં દરરોજ 90,000 બેરલ હતી, જે ઓગસ્ટમાં ઘટીને 15,000 બેરલ રહી ગઈ છે. બીજી તરફ, ગુજરાતના સિક્કા બંદરગાહથી મોટા પ્રમાણમાં પેટ્રોલિયમ સપ્લાય કેન્યાના મોમ્બાસા બંદરગાહ પહોંચી રહ્યો છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, જુલાઈ 2026માં કેન્યાને ભારતની કુલ નિકાસમાં 151.41 ટકાનો વધારો થયો છે. આ સાથે જુલાઈમાં ભારતની વૈશ્વિક પેટ્રોલિયમ નિકાસ 4.13 અબજ ડોલરથી વધીને 6.92 અબજ ડોલર થઈ ગઈ છે, જે 67.64 ટકાની વાર્ષિક વૃદ્ધિ છે.
વર્ષ 2025-26માં ભારત અને કેન્યા વચ્ચે 4.31 અબજ ડોલરનો દ્વિપક્ષીય વેપાર થયો હતો, જેમાં ભારતનું પલડું ભારે રહ્યું હતું. આ વેપારી સંબંધો ભારતની રિફાઇનિંગ ક્ષમતા અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં વધતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભૌગોલિક રાજકીય ફેરફારો અને પુરવઠા સાંકળના ફેરફારો વચ્ચે ભારત આફ્રિકન દેશો માટે વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે.