વ્યક્તિ કેટલી બુદ્ધિશાળી છે તે માપવા વિજ્ઞાનીઓએ અનેક માપદંડ વિકસાવ્યા છે. એમાં IQ (બુદ્ધ્યાંક) સૌથી જાણીતો છે, પરંતુ બુદ્ધિના માત્ર એક પ્રકાર છે. આધુનિક સંશોધન ચાર મુખ્ય ક્ષમતાઓ ગણાવે છે: IQ એટલે તાર્કિક વિચાર અને પેટર્ન પારખવાની દક્ષતા; EQ એટલે લાગણીઓને સમજી તેને કાબૂમાં રાખવાની ક્ષમતા; SQ એટલે સામાજિક સંબંધો અને સહાનુભૂતિ; અને AQ એટલે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં ઝડપથી અનુકૂળ થવાનું સામર્થ્ય.
દુનિયાની ઘણી સંસ્થાઓ આ માપદંડોને આધારે સ્માર્ટનેસ ઈન્ડેક્ષ જાહેર કરે છે. દેખીતી રીતે આખી વસતિનું પરીક્ષણ શક્ય નથી, તેથી તેઓ વિવિધ દેશોમાં સરેરાશ નમૂનાના આધારે તારણ કાઢે છે. તાજેતરમાં વર્લ્ડ પોપ્યુલેશન રિવ્યૂ નામની સંસ્થાએ પોતાનો IQ ઈન્ડેક્ષ જાહેર કર્યો. એમાં ભારતનો સરેરાશ IQ 98 ગણાવ્યો છે અને તેને 51મો ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર ભારત 'સી' શ્રેણીમાં છે.
ટોપ પર ચીન, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન છે, જેમનો સરેરાશ IQ 106-107 છે. ઈરાન, રશિયા જેવા દેશો પણ ટોપ-10માં છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે અમેરિકા, જે વૈશ્વિક કૂટનીતિ અને ટેકનોલોજીમાં અગ્રેસર છે, તેનો આ યાદીમાં 21મો ક્રમ છે અને સરેરાશ IQ 101 છે. ઈઝરાયલ અને ભારત પણ ટોપ-10માં નથી.
આવા ઈન્ડેક્ષમાં ગરીબ અને ઓછું શિક્ષણ ધરાવતા દેશોનો ક્રમ નીચો આવે છે, પણ એકલું શિક્ષણ જ જવાબદાર નથી. કેટલાક વિકસિત દેશો ટોપમાં નથી, જે દર્શાવે છે કે સામાજિક, ભાવનાત્મક અને અનુકૂલન ક્ષમતા જેવા પરિબળો પણ મહત્ત્વના છે. ભારતની વાત કરીએ તો તે ટેકનોલોજી અપનાવવામાં ઝડપી છે. AI, સોશિયલ મીડિયા અને મેસેજિંગ એપ્સના ઉપયોગમાં ભારતીયો મોખરે છે. તો પછી ભારતનો ક્રમ નીચો કેમ?
સંશોધકો માને છે કે આ ઈન્ડેક્ષ માત્ર એક સ્થૂળ આકલન છે. ભારતમાં પ્રાચીન કાળથી બુદ્ધિના વિવિધ પ્રકારો ઓળખાયા છે. ભગવદ્ ગીતામાં બુદ્ધિના ત્રણ પ્રકારની ચર્ચા છે – સત્વ, રજસ અને તમસ. આધુનિક વિજ્ઞાને પણ હવે બહુવિધ બુદ્ધિ (Multiple Intelligences)નો સિદ્ધાંત સ્વીકાર્યો છે. એક IQ ટેસ્ટ વ્યક્તિની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનું માપ ન કહી શકાય.
નિષ્કર્ષમાં, ભારતનો IQ ક્રમ નીચો હોવાનો અર્થ એ નથી કે ભારતીયો ઓછા બુદ્ધિશાળી છે. તે માત્ર તે માપદંડો પરનું પ્રતિબિંબ છે. ભારતની યુવા પેઢી, નવી ટેકનોલોજી પ્રત્યેનો અભિગમ અને પ્રાચીન જ્ઞાન પરંપરા દર્શાવે છે કે બુદ્ધિના અનેક પરિમાણ છે. આપણે સ્માર્ટનેસની વ્યાખ્યામાં સંકુચિત ન થવું જોઈએ.