નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાના કારણે ભારે તબાહી મચી હતી. આ ઘટના પછી ભારતમાં પણ આવા જ જોખમ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતના હિમાલયી પ્રદેશોમાં આવેલા અનેક ગ્લેશિયર તળાવો છલકાવાના ભય હેઠળ છે. એક અભ્યાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે 88 એવા સરોવરો છે જે અચાનક ફાટી શકે છે અને છ રાજ્યોને તેની સીધી અસર થઈ શકે છે.
ગ્લેશિયર તળાવ એટલે શું? જ્યારે હિમનદ (ગ્લેશિયર) ઓગળે છે, ત્યારે તેનું પાણી એકઠું થઈને તળાવ બનાવે છે. આ તળાવ બરફ, પથ્થર અને કાટમાળના ઢગલાથી બનેલા કુદરતી બંધ દ્વારા ઘેરાયેલા હોય છે. આ બંધની દીવાલ નબળી પડે ત્યારે પાણીનો ભયંકર પ્રવાહ નીચેની ખીણો તરફ ધસી આવે છે. આ ઘટનાને 'ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ' (GLOF) કહેવામાં આવે છે.
આ તળાવ કેવી રીતે ફાટે છે? સામાન્ય રીતે ભારે વરસાદ, હિમસ્ખલન, ભૂકંપ અથવા વધતા તાપમાનને કારણે બંધની દીવાલ નબળી પડે છે. જ્યારે દીવાલ અચાનક તૂટી પડે છે, ત્યારે લાખો લિટર પાણી એક જ ક્ષણમાં છૂટું પડે છે. આ પ્રવાહ સાથે કાદવ, પથ્થર અને વૃક્ષો પણ વહેતા આવે છે, જે ગામડાં, પુલ અને રસ્તાઓને તબાહ કરી નાખે છે. નેપાળમાં આવી જ ઘટનામાં અનેક લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા અને મોટું નુકસાન થયું હતું.
ભારતમાં પણ હિમાલયની તળેટીમાં આવેલા રાજ્યો જેમ કે ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, અરુણાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને મણિપુર જેવા વિસ્તારોમાં આવા તળાવો આવેલા છે. અભ્યાસમાં ઓળખાવવામાં આવેલા 88 તળાવોમાંથી ઘણા એવા છે જે વસાહતોની નજીક આવેલા છે. જો આ તળાવોમાંથી કોઈ પણ ફાટે તો હજારો લોકોનું જીવન જોખમમાં મૂકાઈ શકે છે.
વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે હિમનદો ઝડપથી ઓગળી રહ્યા છે. આથી નવા તળાવો બની રહ્યા છે અને જૂના તળાવોનું કદ વધી રહ્યું છે. સરકારી સંસ્થાઓ ઉપગ્રહ દ્વારા આ તળાવો પર નજર રાખી રહી છે. ઘણા જોખમી તળાવો પર પાણીનું સ્તર માપવા માટે સેન્સર અને ચેતવણી પ્રણાલી ગોઠવવામાં આવી છે. પરંતુ હજુ પણ ઘણા દૂરના વિસ્તારોમાં ત્યાં સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જરૂરી છે કે આ તળાવોના જોખમને ગંભીરતાથી લેવામાં આવે. સ્થાનિક લોકોને ખાલી કરાવવાની યોજના, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન ટીમની તૈયારી અને જાગૃતિ ફેલાવવા પર ભાર મૂકવો જોઈએ. નેપાળની ઘટના એક ચેતવણી છે કે આવી કુદરતી આપત્તિ માટે આપણે સજ્જ રહેવું પડશે.