ભારતીય રસોડામાં હિંગનું સ્થાન અનોખું છે. માત્ર ચપટીભર હિંગ આખા ભોજનનો સ્વાદ બદલી નાખે છે. પરંતુ તાજેતરમાં જ ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક સત્તા (FSSAI) દ્વારા હિંગના કેટલાક નમૂનાઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તપાસમાં એવરેસ્ટ (Everest) અને લાલજી ગોધુ (Laljee Godhoo) જેવી જાણીતી બ્રાન્ડ્સના હિંગના સેમ્પલ ગુણવત્તાના ધોરણોમાં નિષ્ફળ જણાયા હતા. આ પછી આ બ્રાન્ડ્સના ઉત્પાદનોના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ ઘટનાએ રસોડામાં વપરાતી હિંગની શુદ્ધતા અંગે ગ્રાહકોમાં ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.
FSSAIની તપાસમાં શું મળ્યું?
FSSAIના રિપોર્ટ અનુસાર, કેટલાક હિંગના નમૂનાઓમાં આલ્કોહોલ-દ્રાવ્ય અર્ક (Alcohol-soluble extract)નું પ્રમાણ નિર્ધારિત ધોરણ કરતા ઘણું ઓછું હતું. તેનાથી વિપરીત, સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ અસામાન્ય રીતે વધારે જોવા મળ્યું હતું. આ દર્શાવે છે કે હિંગમાં સસ્તા ભરાવદાર પદાર્થો ભેળવવામાં આવ્યા હતા. આ ઉત્પાદનોને હલકી ગુણવત્તાવાળા અને ગેરમાર્ગે દોરનારા (Misbranded) જાહેર કરીને તેના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો છે.
હિંગમાં ભેળસેળ કેમ થાય છે?
હિંગ એક મોંઘો મસાલો છે. તેની ઊંચી કિંમત અને સતત વધતી માંગને કારણે કેટલાક ઉત્પાદકો ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા માટે સ્ટાર્ચ, ઘઉંનો લોટ, સોજી, ગુંદર કે અન્ય સસ્તા ઘટકો ભેળવે છે. આવી ભેળસેળવાળી હિંગ ઓછી કિંમતે વેચાય છે, પરંતુ તે ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
શુદ્ધ હિંગ કેવી રીતે ઓળખવી?
ગ્રાહકો ઘરે જ કેટલીક સરળ રીતોથી હિંગની શુદ્ધતા ચકાસી શકે છે. પ્રથમ, ગંધ દ્વારા – અસલી હિંગની સુગંધ તીવ્ર અને તીખી હોય છે, જે આખા મસાલામાં ફેલાય છે. બીજું, પાણી પરીક્ષણ – શુદ્ધ હિંગ પાણીમાં ઓગળી જાય છે અને પાણીનો રંગ દૂધિયો થઈ જાય છે. ત્રીજું, આગ પરીક્ષણ – અસલી હિંગ આગના સંપર્કમાં આવતાં જ ઝડપથી સળગી ઊઠે છે. ચોથું, રંગ – શુદ્ધ હિંગનો રંગ આછો કથ્થઈ કે પીળાશ પડતો હોય છે. જો પાવડર એકદમ સફેદ કે કૃત્રિમ રંગનો હોય, તો ભેળસેળની શક્યતા વધારે છે.
હિંગ કેવી રીતે બને છે અને ક્યાં ઉગે છે?
હિંગ 'ફેરુલા' નામના છોડના મૂળમાંથી નીકળતા દૂધિયા રસને સૂકવીને બનાવવામાં આવે છે. આ છોડ મુખ્યત્વે અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન અને ઉઝબેકિસ્તાનના પહાડી કે રણ વિસ્તારોમાં ઉગે છે. ભારત તેની લગભગ સો ટકા હિંગ આ દેશોમાંથી આયાત કરે છે. તાજેતરમાં CSIR દ્વારા હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ-સ્પીતિમાં હિંગ ઉગાડવાના પ્રયોગો શરૂ થયા છે. જો તે સફળ થાય, તો ભારતમાં સ્વદેશી હિંગ ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
ભેળસેળવાળી હિંગના સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર થાય છે?
ભેળસેળવાળી હિંગમાં સ્ટાર્ચ, કૃત્રિમ રંગો અને અન્ય હાનિકારક તત્વો હોઈ શકે છે. તેને ખાવાથી પેટમાં ગેસ, અપચો, એસિડિટી જેવી તકલીફો થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોમાં તેનાથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પણ જોવા મળી શકે છે. લાંબા ગાળે તે લીવર અને કિડની પર પણ ખરાબ અસર કરી શકે છે, જોકે આ અંગે વધુ સંશોધનની જરૂર છે.
ગ્રાહકો માટે શું સાવધાની રાખવી?
હિંગ ખરીદતી વખતે ગ્રાહકોએ FSSAI લાઇસન્સ નંબર અને બ્રાન્ડની વિશ્વસનીયતા ચકાસવી જોઈએ. હંમેશા સીલબંધ પેકેટ જ ખરીદવું જોઈએ અને ખુલ્લી હિંગ ખરીદવાનું ટાળવું જોઈએ. કિંમતમાં અતિશય તફાવત દેખાય તો સાવધાન રહેવું જરૂરી છે. તેમજ FSSAI દ્વારા સમયાંતરે જાહેર થતા રિપોર્ટ્સ અને ચેતવણીઓ પર નજર રાખવી ઉચિત છે.