ભારતના 27 રાજ્યો કુદરતી આપત્તિઓ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ છે. હિમાલય ક્ષેત્રમાં આવેલા 2500થી વધુ ગ્લેશિયર સરોવરો જોખમી સ્થિતિમાં છે, જ્યારે 400થી વધુ ગ્લેશિયર ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. આ સરોવરો ફાટવાથી આવતા પૂરના જોખમનું મૂલ્યાંકન કરવાની ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં આવી છે.
ગ્લેશિયર સરોવર ફાટવાની ઘટનાને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે ગ્લેશિયર પીગળવાથી બનેલું સરોવર પોતાના કાંઠાને તોડીને નીચેની ખીણોમાં અચાનક પાણી છોડે છે, ત્યારે ભારે વિનાશ થાય છે. તાજેતરમાં નેપાળની ભોટેકોશી નદીમાં આવી જ ઘટના બની હતી, જેમાં મોટા પ્રમાણમાં તારાજી સર્જાઈ હતી.
આ પશ્ચાદ્ભૂમાં કેન્દ્રીય જળ આયોગે ગ્લેશિયર સરોવરો પર નજર રાખવા માટે પોતાની ક્ષમતા વધારી છે. ગૂગલ અર્થ એન્જિન આધારિત એક ખાસ પ્લેટફોર્મ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જે ઉપગ્રહ દ્વારા લેવાયેલી તસવીરોનું આપમેળે વિશ્લેષણ કરીને સરોવરોના કદ અને પાણીના પ્રવાહના માર્ગોનું ચોક્કસ માપન કરે છે. આ નકશાઓ તમામ સંબંધિત રાજ્યો અને સંસ્થાઓ સાથે શેર કરવામાં આવે છે.
ગૃહ મંત્રાલયની સંસદીય સમિતિએ નદીના પટમાંથી દબાણો હટાવવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મજબૂત માળખું તૈયાર કરવાની ભલામણ કરી છે. ડૉ. રાધા મોહનદાસ અગ્રવાલની અધ્યક્ષતાવાળી આ સમિતિના 261માં અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે નદી પટ અને પૂરના વિસ્તારોમાં થયેલા ગેરકાયદે દબાણો અને યોગ્ય આયોજનના અભાવે પૂરનું નુકસાન સતત વધી રહ્યું છે. આવા તમામ દબાણવાળા વિસ્તારોનું મેપિંગ કરીને જવાબદાર એજન્સીઓની જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવે તે જરૂરી છે. નદીના કુદરતી પ્રવાહને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે આ દબાણો દૂર કરવા આવશ્યક છે.
આ ઉપરાંત, શહેરોમાં જળબંબાકાર અટકાવવા માટે યોગ્ય ડ્રેનેજ માસ્ટર પ્લાન અને કટોકટી વ્યવસ્થાપન પ્રોટોકોલ તાત્કાલિક લાગુ કરવાની પણ ભલામણ કરવામાં આવી છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) અને ઉપગ્રહ તકનીકની મદદથી પૂર આવવાની શક્યતાઓનું અગાઉથી અનુમાન લગાવીને લોકોને ચેતવણી આપવાની કામગીરી મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે. કેન્દ્રીય જળ આયોગ દર મહિને એક વિગતવાર મોનિટરિંગ રિપોર્ટ તૈયાર કરે છે અને સંવેદનશીલ રાજ્યોને જરૂરી સલાહ આપે છે.
દેશમાં માત્ર ગ્લેશિયર સરોવરો જ નહીં, પરંતુ અન્ય ઘણી કુદરતી આપત્તિઓનું જોખમ પણ છે. દેશનો 58.6 ટકા વિસ્તાર મધ્યમથી ભારે તીવ્રતાવાળા ભૂકંપના ક્ષેત્રમાં આવે છે. 40 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ જમીન એટલે કે લગભગ 12 ટકા વિસ્તાર પૂર અને જમીન ધોવાણના સંકટમાં છે. 7516 કિલોમીટર લાંબી દરિયાઈ પટ્ટીમાંથી 5700 કિલોમીટરનો હિસ્સો ચક્રવાત અને સુનામી માટે સંવેદનશીલ છે. 68 ટકા ખેતીની જમીન દુષ્કાળના જોખમમાં છે, જ્યારે 15 ટકા પહાડી જમીન ભૂસ્ખલન હેઠળ છે. દેશના 5161 શહેરી નિકાયો પૂરના સીધા જોખમ હેઠળ છે.
આ તમામ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને નિવારણ અને તૈયારીના પગલાં લેવા અત્યંત જરૂરી છે. સમયસર ચેતવણી, દબાણો હટાવવા અને આધુનિક તકનીકના ઉપયોગથી જાનમાલનું નુકસાન ઘટાડી શકાય છે. સંસદીય સમિતિએ આ દિશામાં નક્કર પગલાં ભરવાની ભલામણ કરી છે.