નેપાળમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂરે ભારે તારાજી સર્જી છે. આ ઘટના બાદ હિમાલયના હિમશિખરો અને સરોવરોની સ્થિતિ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. કાઠમંડુ સ્થિત ઈન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઈન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટ (ICIMOD) એ પાંચ મહિના પહેલાં જ ચેતવણી આપી હતી કે હિમાલયના હિમશિખરો ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે, જે ભવિષ્યમાં મોટી આફત નોતરી શકે છે. આ આગાહી સાચી પડી હોવાનું હવે દેખાઈ રહ્યું છે.
ICIMOD ના બે તાજેતરના રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે વર્ષ 2000 પછી હિમાલયમાં હિમશિખરો પીગળવાની ગતિ બમણી થઈ ગઈ છે. 1975 ની સરખામણીમાં બરફની જાડાઈમાં 27 મીટર સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે. રિપોર્ટ મુજબ 1990 અને 2020 વચ્ચે હિન્દુ કુશ હિમાલયના હિમશિખરોએ તેમના કુલ ક્ષેત્રફળના લગભગ 12 ટકા અને બરફ ભંડારના 9 ટકા હિસ્સો ગુમાવ્યો છે. હિન્દુ કુશ હિમાલયને એશિયાનું વોટર ટાવર કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે દુનિયાની લગભગ બે અબજ વસતી માટે પાણીનો સ્ત્રોત છે.
ઈસરોના 1984 થી 2023 સુધીના ડેટા મુજબ સમગ્ર હિમાલયમાં 10 હેક્ટરથી મોટા 2,431 સરોવરો છે. આમાંથી 676 સરોવરો 1984 પછી ઝડપથી વધ્યા છે, જેમાંથી 601 સરોવરો મોટા બન્યા છે. 10 સરોવરો દોઢથી બમણા સુધી મોટા થયા છે, જ્યારે 65 સરોવરો દોઢ ગણાથી વધુ મોટા થયા છે. આ વધતા સરોવરો ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) નું જોખમ વધારે છે.
હિમાલયના ભારતીય ક્ષેત્રમાં આવા 130 સરોવરો જોખમમાં છે. તેમાંથી 65 સિંધુ નદીના બેઝિનમાં, 7 ગંગા અને 58 બ્રહ્મપુત્રા નદીના બેઝિનમાં આવેલા છે. સિક્કિમમાં 300 થી વધુ હિમસરોવરો છે, જેમાંથી 10 થી વધુ સરોવરો ગમે ત્યારે તૂટી શકે તેમ છે. અગાઉ ભૂ-વૈજ્ઞાનિકોએ ચેતવણી આપી હતી કે છેલ્લા પાંચ દાયકામાં હિમશિખરો લગભગ 2 કિલોમીટર પાછળ ખસી ગયા છે, જેનાથી એક સરોવર સતત મોટું થઈ રહ્યું છે. ઓક્ટોબર 2023 માં આ સરોવર તૂટી પડ્યું હતું, જેનાથી ભારે વિનાશ થયો હતો.
નિષ્ણાતોના મતે ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે હિમશિખરો ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે. જો આ જ રીતે ચાલુ રહેશે, તો આગામી સમયમાં નેપાળ જેવી આફત ભારતમાં પણ આવી શકે છે. સરકાર અને સંબંધિત એજન્સીઓએ સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. વૈજ્ઞાનિકોએ સરોવરોની સતત દેખરેખ રાખવા અને જોખમી સરોવરોમાંથી પાણીનું નિયંત્રિત વિસર્જન કરવા સહિતના પગલાં સૂચવ્યાં છે.
આ રિપોર્ટો અને ડેટા દર્શાવે છે કે આબોહવા પરિવર્તનની અસર હિમાલય પર સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. આ સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંયુક્ત પ્રયાસો જરૂરી છે. જાગૃતિ અને તૈયારી દ્વારા જ આ જોખમને ઘટાડી શકાય છે.