દીવ, જે ભારતનું કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે, પોતાના સુંદર દરિયાકિનારા અને ઐતિહાસિક વારસા માટે જાણીતું છે. અહીં ઘણાં ધાર્મિક સ્થળો આવેલાં છે, પરંતુ ગંગેશ્વર મહાદેવ મંદિર પોતાની પૌરાણિક કથાને કારણે અલગ જ પહેચાન ધરાવે છે. આ મંદિર અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું છે, જેની સ્થાપના પાંડવો દ્વારા થઈ હોવાની માન્યતા છે.
દીવનો ઇતિહાસ ખૂબ જ સમૃદ્ધ રહ્યો છે. લાંબા સમય સુધી દીવ પોર્ટુગીઝ વસાહત રહ્યું હતું, જેના કારણે અહીં ભારતીય અને યુરોપિયન સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોવા મળે છે. આ શહેરમાં આવેલાં અનેક મંદિરો અને ચર્ચો તેના સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યને દર્શાવે છે. ગંગેશ્વર મહાદેવ મંદિર આવા જ ઐતિહાસિક વારસાનો એક ભાગ છે.
મહાભારતકાળ દરમિયાન વનવાસ ભોગવી રહેલા પાંડવો એક વખત દીવના દરિયાકિનારે આવ્યા હતા. એવી લોકમાન્યતા છે કે પાંચેય પાંડવોએ અહીં ભગવાન શિવની ઘોર તપસ્યા કરી હતી. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને શિવજી અહીં પ્રગટ થયા અને પાંચ શિવલિંગરૂપે સ્વયંભૂ પ્રગટ થયા. એવું કહેવાય છે કે પાંડવોએ અમાસની રાત્રે આ શિવલિંગોની વિધિવત પૂજા કરી હતી. આ ઘટનાની સ્મૃતિ આજે પણ મંદિરના રૂપમાં જીવંત છે.
મંદિરમાં કુલ પાંચ શિવલિંગ છે, તેથી તેને 'પંચ શિવલિંગ' મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ શિવલિંગો સ્વયંભૂ હોવાનું માનવામાં આવે છે. દરેક શિવલિંગ સામે નંદીની પ્રતિમા પણ હોવાનું જણાવાય છે, પણ કાળક્રમે તેનો નાશ થયો. સૌથી અદ્ભુત વાત એ છે કે આ મંદિર દરિયાની એટલી નજીક છે કે સમુદ્રદેવ સતત આ શિવલિંગોનો જળાભિષેક કરે છે. દરિયાનાં મોજાં ઉછળીને શિવલિંગો પર અભિષેક કરે છે. આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા માટે દૂર-દૂરથી ભક્તો આવે છે. અહીં કૃત્રિમ અભિષેકની જરૂર પડતી નથી, કારણ કે દરિયાદેવ પોતે જ આ કાર્ય નિભાવે છે.
મંદિરનું નામ ગંગેશ્વર કેમ પડ્યું, તે પણ રસપ્રદ છે. ભગવાન શિવ માતા ગંગાને પોતાની જટામાં ધારણ કરે છે, તેથી તેમને 'ગંગેશ્વર' કહેવામાં આવે છે. આ જ નામ પરથી મંદિરને 'ગંગેશ્વર મહાદેવ' નામ અપાયું. સ્થાનિક લોકો તેને 'દરિયાકિનારાનું મંદિર' પણ કહે છે, કારણ કે તે સમુદ્રની ધાર પર આવેલું છે. ભક્તો દરિયાના પાણીને ગંગાના પવિત્ર જળ સમાન માને છે.
ગંગેશ્વર મહાદેવ મંદિરના પ્રાંગણમાં ભગવાન ગણેશ, ભગવાન વિષ્ણુ અને દેવી લક્ષ્મીની મૂર્તિઓ પણ છે. તેથી અહીં આવનારા ભક્તો એક સાથે અનેક દેવી-દેવતાઓના દર્શન કરી શકે છે. મંદિરનું વાતાવરણ અત્યંત શાંત છે. સમુદ્રનાં મોજાંનો અવાજ સતત સંભળાય છે, જે ભક્તોના મનને શાંતિ આપે છે. પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય અને ધાર્મિક ભક્તિનો સંગમ અહીં જોવા મળે છે. કહેવાય છે કે મંદિરમાં બેસવાથી મનને અસાધારણ શાંતિ મળે છે. અહીંની શાંતિ અને ભક્તિ ભરેલી હવા અનુભવવા જેવી છે.
ધાર્મિક દ્રષ્ટિએ આ મંદિરનું મહત્વ અનન્ય છે. શિવરાત્રિ, સોમવાર અને અન્ય શુભ દિવસોમાં અહીં ભક્તોની ખાસ ભીડ જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત દીવ આવતા પ્રવાસીઓ માટે પણ આ મંદિર મુખ્ય આકર્ષણ છે. સમુદ્રકિનારે આવેલું હોવાથી અહીં સૂર્યાસ્તનું દૃશ્ય પણ અદ્ભુત હોય છે. ભક્તો અહીં પ્રાર્થના કરીને માનસિક શાંતિ અનુભવે છે. દીવની મુલાકાતે આવનારા લોકો આ મંદિરના દર્શન વિના પાછા જતા નથી.
એકંદરે, ગંગેશ્વર મહાદેવ મંદિર દીવમાં આવેલું મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક સ્થળ છે. પાંડવોથી જોડાયેલી માન્યતા, પાંચ સ્વયંભૂ શિવલિંગ અને દરિયાનો નિરંતર જળાભિષેક આ મંદિરને અન્ય શિવાલયોથી અલગ બનાવે છે. આસ્થા, ઇતિહાસ અને પ્રકૃતિનું આ અનોખું સંગમ સાચા અર્થમાં દર્શનીય છે. દીવમાં આવતા દરેક શ્રદ્ધાળુ માટે આ મંદિર દર્શનીય છે. આ મંદિર ભક્તો અને પ્રવાસીઓ બંનેને પોતાની તરફ આકર્ષે છે.