સોશિયલ મીડિયા પર એક વાયરલ દાવામાં કહેવાય છે કે ચીને જાણી જોઈને નેપાળને આવનારા ભૂકંપની ચેતવણી ન આપી, જેના કારણે સેંકડો લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા. આ દાવામાં કેટલી સત્યતા છે, તે સમજવું જરૂરી છે.
નવેમ્બર 2023માં નેપાળના જાજરકોટ જિલ્લામાં 5.6 તીવ્રતાનો વિનાશક ભૂકંપ આવ્યો હતો, જેમાં 150થી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા અને હજારો ઘરો નાશ પામ્યાં હતાં. આ આપત્તિ પછી સોશિયલ મીડિયા પર ચીન દ્વારા ભૂકંપની આગાહી છતાં ચેતવણી ન આપવાના આરોપ થયા.
કેટલાક યુઝર્સે દાવો કર્યો કે ચીન પાસે અત્યાધુનિક સિસ્મિક મોનિટરિંગ સિસ્ટમ છે, જે ભૂકંપના સંકેતો પહેલેથી પકડી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે ચીને મનગમતી રીતે આ માહિતી નેપાળ સાથે વહેંચી નહીં, જેથી સેંકડો જીવ બચી શક્યા નહીં. પરંતુ શું આ ટેકનિકલી શક્ય છે?
ભૂકંપ વિજ્ઞાાન અનુસાર, ભૂકંપની ચોક્કસ આગાહી કરવાની ક્ષમતા હાલ કોઈ દેશ પાસે નથી. ભૂકંપ ક્યારે, ક્યાં અને કેટલી તીવ્રતાથી આવશે તે પહેલાથી જાણવું વૈજ્ઞાનિક રીતે અશક્ય છે. હાલની તકનીકી ભૂકંપ આવ્યા પછી, કેટલીક સેકન્ડ પહેલા કે તરત જ ચેતવણી આપી શકે છે, પણ મોટા પાયે લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે ખસેડવા તે પૂરતો સમય આપતી નથી.
ચીન અને નેપાળ વચ્ચે ભૂકંપ સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક ડેટા શેર કરવાની સમજૂતી છે, પરંતુ આનો અર્થ એ નથી કે તેઓ આગાહી કરી શકે. ચીનના ભૂકંપ નિષ્ણાતોએ પણ આવા કોઈ દાવાને નકારી કાઢ્યો છે. નેપાળ સરકારે પણ ચીન પર કોઈ આરોપ લગાવ્યો નથી.
ભારતના ભૂકંપ વિજ્ઞાન નિષ્ણાત ડૉ. હર્ષ ગુપ્તા જણાવે છે કે "ભૂકંપની આગાહી એ એક એવી ક્ષમતા છે જે સમગ્ર વિશ્વમાં હજુ વિકસિત થઈ નથી. જો કોઈ દાવો કરે કે ભૂકંપ પહેલા ચેતવણી મળી શકે છે, તો તે વૈજ્ઞાનિક આધાર વિનાનો છે."
ભૂકંપમાં થતા મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ ઈમારતોનું ધસી પડવું છે. નેપાળમાં મોટાભાગની ઈમારતો ભૂકંપ-પ્રતિરોધક ન હોવાથી નુકસાન થાય છે. ચેતવણી કરતાં ઈમારતોની ગુણવત્તા અને આપત્તિ સંચાલન વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
આમ, 'ચીને ઇરાદાપૂર્વક ચેતવણી ન આપી' એ દાવો નિરાધાર છે. વાયરલ દાવાઓથી ગેરમાર્ગે દોરાયા વિના, સત્તાવાર સ્ત્રોતો પર વિશ્વાસ કરવો જરૂરી છે. કુદરતી આપત્તિમાં વ્યક્તિગત ભૂલ શોધવાને બદલે, સામૂહિક તૈયારી અને સલામતી ધોરણો સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું વધુ સારું છે.