“હું તો બોલીશ” — આ બે શબ્દો આજે ગુજરાતના બાળકો માટે હિંમતનો પર્યાય બની રહ્યા છેઃ દાદા-દાદીઓને ડરાવનારા પ્રલોભનો અને છેતરપિંડી કરનારા લોકોને અંજામ આપવા માટે બાળકો પોતાનો અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે. આ અભિયાનનું નામ છે ‘હું તો બોલીશ’, જેમાં બાળકોને શીખવવામાં આવે છે કે અન્યાય સામે મૌન ન રાખવું.
ગુજરાતના અનેક શહેરો અને ગામડાઓમાં આ અભિયાન ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું છે. શાળાઓમાં વિશેષ વર્કશોપ યોજાય છે, જેમાં બાળકોને ઓળખવાની તાલીમ આપવામાં આવે છે કે કેવી રીતે કેટલાક લોકો પોતાના સ્વાર્થ માટે વડીલોને ડરાવીને તેમની મિલકત હડપ કરે છે, અથવા તેમને નકલી પોલીસ, કોર્ટ કે બેન્કના નામે બ્લેકમેલ કરે છે. આવા લોકો માટે અભિયાનમાં ‘દાનવો’ શબ્દ પ્રયોજાય છે, કારણ કે તેઓ વડીલોના જીવનમાં ડર અને અસુરક્ષાનો ભાવ ફેલાવે છે.
અમદાવાદની એક શાળાના શિક્ષકે જણાવ્યું: “બાળકો ખૂબ સમજદાર હોય છે. જ્યારે અમે તેમને આવી પરિસ્થિતિઓમાં બોલવાની પ્રેરણા આપીએ છીએ, ત્યારે તેઓ નિઃસંકોચે પોતાનો અભિપ્રાય રજૂ કરે છે. ‘હું તો બોલીશ’ માત્ર સૂત્ર નથી, પરંતુ એક માનસિકતા છે.” તાજેતરમાં જ એક ઘટના બની, જેમાં એક નાના વિદ્યાર્થીએ પોતાના દાદાને નકલી કૉલથી બચાવ્યા. કૉલરે પોતાને બેન્ક અધિકારી કહીને બેંક ખાતાની વિગતો માંગી હતી. બાળકે વર્કશોપમાં શીખેલી બાબતને કારણે તરત જ ફોન કાપી નાખ્યો અને પરિવારના સભ્યોને જાણ કરી.
આ અભિયાન માત્ર છેતરપિંડી સામે જ નહીં, પરંતુ સામાજિક દબાણ અને ભય સામે પણ બાળકોને સજાગ કરે છે. ઘણી વખત દાદા-દાદીઓ અંધશ્રદ્ધાના કારણે ડરી જાય છે, જેનો લાભ અમુક લોકો લે છે. ‘હું તો બોલીશ’ અભિયાનમાં બાળકોને સમજાવવામાં આવે છે કે ડરને ઓળખો, પરંતુ ડરશો નહીં. કોઈપણ પ્રકારના ડરને દૂર કરવા માટે તેમણે વડીલોને પ્રેમ અને સહાનુભૂતિથી સમજાવવાની સાથે જરૂર પડે તો સત્તાધિકારી પાસે ફરિયાદ કરવાની હિંમત રાખવી.
નિષ્ણાતો કહે છે કે આવા અભિયાન બાળકોમાં આત્મવિશ્વાસ વધારે છે અને તેઓ સામાજિક રીતે જવાબદાર નાગરિક બને છે. કાયદાકીય બાબતોમાં પણ બાળકોને માહિતી અપાય છે, જેથી કટોકટીની સ્થિતિમાં તેઓ યોગ્ય પગલાં લઈ શકે. આ અભિયાન સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક છે અને સમાજના તમામ વર્ગના લોકો આમાં ભાગ લઈ શકે છે.
ગુજરાતમાં આ પ્રકારની પહેલો અગાઉ પણ થઈ છે, પરંતુ ‘હું તો બોલીશ’ની ખાસિયત એ છે કે તેમાં ભાષા સરળ છે અને સૂત્ર વ્યક્તિત્વમાં આત્મવિશ્વાસ ભરે છે. શાળાઓ ઉપરાંત સામાજિક સંસ્થાઓ પણ આમાં જોડાઈ રહી છે, જેમના અભ્યાસક્રમમાં વડીલ સંભાળ અને સુરક્ષાના મુદ્દા ઉમેરાયા છે.
આ પહેલ ભારતીય બંધારણમાં આપવામાં આવેલા મૂળભૂત કર્તવ્યો અને અધિકારોને અનુરૂપ છે, જેમાં પ્રત્યેક નાગરિકે સમાજમાં રહેલા અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર છે. આપણા સંસ્કારમાં વડીલોનું સન્માન એ એક મૂલ્ય છે, જેને આ અભિયાન પ્રોત્સાહન આપે છે.
અંતે, આ અભિયાન એટલું જણાવે છે કે વડીલો પ્રત્યેની સંભાળ એ આપણા સંસ્કારનું અંગ છે, પરંતુ જ્યારે કોઈ તેમની સાથે ભય અથવા શોષણનો વ્યવહાર કરવા પ્રયાસ કરે, ત્યારે બાળકોનો અવાજ જ તેમની સૌથી મોટી ઢાલ બની શકે છે. ‘હું તો બોલીશ’ એ સંકલ્પ છે કે દાનવો વિરુદ્ધ લડવા માટે બાળકો માત્ર રક્ષક નથી, પણ માર્ગદર્શક પણ બનશે.