રાજકોટના લઠ્ઠાકાંડ પછી ભાવનગરના દારૂ પ્રતિબંધના ઈતિહાસ તરફ સૌનું ધ્યાન ગયું છે. તાજેતરમાં ભાવનગરમાં દારૂ પ્રતિબંધને લઈને લઠ્ઠાકાંડ થયો હતો, જેના કારણે વિવાદ સર્જાયો હતો. પરંતુ ભાવનગર રજવાડાના ઈતિહાસમાં એક રસપ્રદ તથ્ય છે – 1918માં ભાવનગરના તત્કાલીન રાજાએ સૌપ્રથમ દારૂ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. આ પ્રતિબંધના પુરાવા આજે પણ અનેક દસ્તાવેજો અને ઐતિહાસિક નોંધોમાં જોવા મળે છે.
ભાવનગરનો રજવાડો ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલો હતો. તે સમયે ભાવનગરના રાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભાવસિંહજી હતા. તેમણે 1918માં રાજ્યમાં દારૂના વેચાણ અને સેવન પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો હુકમ કર્યો હતો. આ હુકમનામું આજે પણ ભાવનગરના રાજ્ય સંગ્રહાલયમાં સચવાયેલું છે. તેમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે કે રાજ્યમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ દારૂ બનાવી શકશે નહીં, વેચી શકશે નહીં કે પી શકશે નહીં. જે કોઈ આ નિયમનો ભંગ કરશે તેને કડક સજા ભોગવવી પડશે.
ઈતિહાસકારોના જણાવ્યા મુજબ, ભાવનગરમાં આ પ્રતિબંધ એ સમયે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો જ્યારે દેશમાં દારૂ પ્રતિબંધની કોઈ ચર્ચા નહોતી. મહાત્મા ગાંધી પણ તે સમયે દારૂ પ્રતિબંધની હિમાયત કરી રહ્યા હતા, પરંતુ ભાવનગરે તે પહેલા જ આ દિશામાં પગલું ભર્યું હતું. આ પગલાને કારણે ભાવનગર દેશના પ્રથમ રજવાડાંઓમાં સ્થાન પામ્યું, જ્યાં સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગુ કરવામાં આવ્યો.
તે સમયે દારૂ પીતા પકડાયેલા વ્યક્તિ માટે કોરડા મારવાની સજાનો પણ ઉલ્લેખ કેટલાક દસ્તાવેજોમાં મળે છે. જોકે, આ સજા કેટલી અમલી હતી તે અંગે ચોક્કસ માહિતી નથી. પરંતુ હુકમનામામાં ગુનેગારો માટે દંડ અને જેલની જોગવાઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ઈતિહાસકારો માને છે કે આ પ્રતિબંધના કારણે ભાવનગરમાં સામાજિક સુધારણાને વેગ મળ્યો હતો.
તાજેતરમાં ભાવનગરમાં દારૂ સામેની કાર્યવાહી દરમિયાન લઠ્ઠાકાંડ થયાના સમાચાર આવ્યા હતા. આ ઘટનાને લઈને સ્થાનિક વહીવટી તંત્રે આપેલી સમજૂતીમાં ઈતિહાસનો આ સંદર્ભ પણ લાવવામાં આવ્યો હતો. જોકે, અધિકારીઓએ શાંતિપૂર્ણ કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે.
ભાવનગરનો આ ઈતિહાસ આજે પણ ગૌરવ સાથે યાદ કરવામાં આવે છે. રાજ્યમાં દારૂ પ્રતિબંધને કારણે અનેક પરિવારોને નશાના દુરુપયોગથી બચાવી શકાયા હતા. આજે પણ ભાવનગર જિલ્લામાં દારૂ પ્રતિબંધ કડક રીતે અમલમાં છે. ઈતિહાસ આપણને યાદ કરાવે છે કે સામાજિક સુધારણા માટે રાજવીઓએ સમયાંતરે મહત્વપૂર્ણ પગલાં લીધાં હતાં. આવા પગલાંની નોંધ લેવી જોઈએ.
આજના યુગમાં દારૂ પ્રતિબંધ એક વિવાદાસ્પદ વિષય છે, પરંતુ ભાવનગરના ઈતિહાસમાં તેને એક સામાજિક પ્રયોગ તરીકે જોવામાં આવે છે. ઈતિહાસકારોના મતે, આ પ્રયોગ સફળ રહ્યો હતો અને અન્ય રજવાડાંઓ માટે ઉદાહરણ બન્યો હતો. ભાવનગરની આ વિરાસતને સાચવવાની જવાબદારી આપણી સૌની છે.