ભરૂચ, ૨૯ ઓગસ્ટ: ગુજરાતમાં ફક્ત ભરૂચ જિલ્લામાં જ જોવા મળતી મેઘરાજા સ્થાપનાની અનોખી પરંપરા આજે પણ જીવંત છે. અષાઢી અમાસના દિવસે ભોઈ પંચ સમાજના યુવાનો પવિત્ર નર્મદા નદીમાંથી માટી લાવીને ઈન્દ્રદેવ તરીકે મેઘરાજાની પ્રતિમા તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ આખા શ્રાવણ માસ દરમિયાન વિધિવત પૂજા-અર્ચના કરીને મેઘ ઉત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. ભરૂચવાસીઓ માટે આ પર્વ દિવાળી કરતાં પણ વધુ મોટો ઉત્સવ બની રહે છે.
આ પરંપરાનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ છપ્પનિયા દુકાળ સાથે જોડાયેલો છે. ઈ.સ. ૧૮૯૯માં ગુજરાતમાં ભીષણ દુકાળ પડ્યો હતો, જેને છપ્પનિયો દુકાળ કહેવામાં આવે છે. તે સમયે ચોમાસાની ઋતુ હોવા છતાં વરસાદ નહોતો વરસ્યો. લોકો ભૂખમરો અને પાણીની તંગીથી પરેશાન હતા. ભોઈ પંચના લોકોએ ત્યારે નર્મદાની માટીમાંથી મેઘરાજાની પ્રતિમા બનાવીને તેની પૂજા કરવાનું નક્કી કર્યું. તેમણે સંકલ્પ કર્યો કે જો શ્રાવણી દશમ સુધી વરસાદ નહીં પડે, તો પ્રતિમાનું વિસર્જન કરી દેવામાં આવશે. આખો શ્રાવણ માસ ભક્તિભાવથી પૂજા કર્યા બાદ શ્રાવણી દશમના દિવસે અચાનક આકાશમાં વાદળો ઘેરાયા અને ધોધમાર વરસાદ વરસ્યો. લોકોએ તેને મેઘરાજાની કૃપા માની. ત્યારથી આ ઉત્સવ દર વર્ષે ઉજવવામાં આવે છે.
મેઘરાજાની પ્રતિમા બનાવવાની પ્રક્રિયા પણ ખાસ હોય છે. અષાઢી અમાસના દિવસે સવારે ભોઈ પંચ સમાજના યુવાનો નર્મદા નદીના કિનારે જાય છે. ત્યાંથી પવિત્ર માટી લાવીને તેઓ આખા દિવસ દરમિયાન પ્રતિમાનું નિર્માણ કરે છે. પ્રતિમાને ઈન્દ્રદેવના સ્વરૂપમાં સ્થાપિત કરીને વિધિવત પૂજા કરવામાં આવે છે. આ પછી શ્રાવણ માસ દરમિયાન પ્રતિમા દર્શનાર્થે રાખવામાં આવે છે. ભક્તો મોટી સંખ્યામાં દર્શન કરવા આવે છે. દરેક સોમવારે ખાસ પૂજાનું આયોજન થાય છે.
મેઘ ઉત્સવની એક મહત્વની વિશેષતા એ છે કે ૦ થી ૧૨ વર્ષ સુધીના બાળકોને મેઘરાજાની પ્રતિમા સાથે ભેટાડવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આમ કરવાથી બાળકો તંદુરસ્ત રહે છે અને તેમને રોગ લાગુ પડતો નથી. ઘણા માતા-પિતા પોતાના નવજાત શિશુને પણ આ પ્રતિમા પાસે લાવે છે. ઉત્સવ દરમિયાન યોજાતા મેળામાં મંત્રેલા સૂતરના દોરાનું વિતરણ કરવામાં આવે છે. આ દોરાને હાથમાં બાંધવાથી પરિવારમાં સુખ-શાંતિ રહે છે તેવી શ્રદ્ધા છે.
શ્રાવણ માસમાં આવતા તહેવારો પ્રમાણે મેઘરાજાને અલગ-અલગ શણગાર કરવામાં આવે છે. ૧૫ ઓગસ્ટના રોજ સ્વાતંત્ર્ય પર્વના દિવસે પ્રતિમાને તિરંગા વડે સજાવવામાં આવે છે. નાળિયેરી પૂનમના દિવસે આકર્ષક રોશની, ફૂલો અને વસ્ત્રોથી શણગાર કરવામાં આવે છે. આ દિવસે ભક્તો નારિયેળ અર્પણ કરે છે અને ખાસ પૂજા કરે છે. ઉત્સવ દરમિયાન મેઘરાજાના દર્શન કરવા આવતા લોકો પોતાના મોબાઈલ ફોનથી ફોટા પણ લે છે.
આ પરંપરા માત્ર ધાર્મિક શ્રદ્ધા જ નથી, પરંતુ સામાજિક સમરસતાનું પણ પ્રતીક છે. ભોઈ પંચ સમાજ આ પરંપરાને વર્ષોથી નિભાવી રહ્યો છે. ભરૂચના લોકો આ ઉત્સવને પોતાના સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે ગણે છે. દર વર્ષે આ ઉત્સવમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ભાગ લે છે, જે દર્શાવે છે કે પરંપરા આજે પણ જીવંત છે.