ભારત સરકારની આયુષ્માન ભારત યોજના (PM-JAY) ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે આર્થિક સુરક્ષાનું મહત્વનું સાધન છે. આ યોજના હેઠળ લાયકાત ધરાવતા પરિવારોને દર વર્ષે પાંચ લાખ રૂપિયા સુધીની મફત સારવારની સુવિધા આપવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં બિનસરકારી અને ખાનગી હોસ્પિટલો દ્વારા આયુષ્માન કાર્ડ ધરાવતા દર્દીઓને સારવાર આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવે છે અથવા ગેરકાયદેસર રીતે પૈસાની માંગણી કરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં દર્દીઓએ ગભરાવાની જરૂર નથી, કારણ કે સરકારે આવી ફરિયાદો માટે સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા નક્કી કરી છે.
સૌપ્રથમ દર્દીએ હોસ્પિટલ પરિસરમાં જ હાજર આયુષ્માન મિત્ર (Ayushman Mitra) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ. દરેક પેનલવાળી હોસ્પિટલમાં આયુષ્માન મિત્ર ડેસ્ક રાખવું ફરજિયાત છે. આ ડેસ્ક પર દર્દીઓને યોજનાની પ્રક્રિયા, કાર્ડની માન્યતા અને સારવાર અંગે માર્ગદર્શન મળે છે. ઘણી વખત ગેરસમજને કારણે હોસ્પિટલ સારવાર આપવાની ના પાડે છે, જે આયુષ્માન મિત્રની મદદથી ઉકેલી શકાય છે.
જો આયુષ્માન મિત્ર પાસેથી સહકાર ન મળે અથવા હોસ્પિટલ સારવાર આપવાની ના પાડે, તો દર્દી સીધો ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઈન નંબર 14555 પર સંપર્ક કરી શકે છે. આ નંબર નેશનલ હેલ્થ ઓથોરિટી (NHA) દ્વારા સંચાલિત છે. ફોન કરતી વખતે દર્દીએ પોતાનું આયુષ્માન કાર્ડ નંબર, હોસ્પિટલનું નામ, સારવારની તારીખ અને સમસ્યાની વિગત સ્પષ્ટ રીતે જણાવવી જોઈએ. જેટલી વધુ સચોટ માહિતી આપવામાં આવશે, તેટલી ઝડપથી ફરિયાદનું નિરાકરણ થશે.
ઓનલાઈન માધ્યમથી ફરિયાદ કરવા માટે આયુષ્માન ભારતની સેન્ટ્રલ ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (CGRMS) ઉપલબ્ધ છે. દર્દી cgrms.pmjay.gov.in વેબસાઈટ પર જઈને પોતાની ફરિયાદ ઓનલાઈન નોંધાવી શકે છે. આ પોર્ટલ પર હોસ્પિટલ દ્વારા માંગવામાં આવેલા કાચા બિલ, મેડિકલ રિપોર્ટ અથવા અન્ય પુરાવા પણ અપલોડ કરી શકાય છે. પુરાવા સાથેની ફરિયાદોની તપાસ વધુ ઝડપથી થાય છે.
ફરિયાદ નોંધાયા બાદ દર્દીને એક યુનિક ગ્રીવન્સ નંબર (UGN) આપવામાં આવે છે. આ નંબર દર્દીના રજિસ્ટર્ડ મોબાઈલ નંબર પર SMS દ્વારા મોકલવામાં આવે છે. UGN નંબરની મદદથી દર્દી પોતાની ફરિયાદની સ્થિતિ ઓનલાઈન અથવા ફોન દ્વારા જાણી શકે છે. ફરિયાદની તપાસ બાદ NHA દ્વારા યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે, જેમાં હોસ્પિટલ સામે દંડ અથવા પેનલમાંથી બહાર કરવા જેવી કાર્યવાહીનો સમાવેશ થાય છે.
ફરિયાદ કરતી વખતે દર્દીએ પોતાની પાસે આયુષ્માન કાર્ડ, હોસ્પિટલનું સંપૂર્ણ નામ અને સરનામું, સારવાર માટે ગયાની તારીખ, અને જો હોસ્પિટલ દ્વારા પૈસાની માંગણી થઈ હોય તો તેની વિગત રાખવી જરૂરી છે. આ ઉપરાંત ફરિયાદ કર્યા બાદ મળેલા UGN નંબરને સાચવવો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
આયુષ્માન યોજના હેઠળ સારવાર મેળવવી એ દરેક લાયકાત ધરાવતા નાગરિકનો કાયદેસરનો અધિકાર છે. હોસ્પિટલ દ્વારા સારવારનો ઇનકાર કરવો કે પૈસાની માંગણી કરવી એ યોજનાના નિયમોનો ભંગ છે. દર્દીઓએ આવા અન્યાય સામે મૌન ન રહેતાં ઉપરોક્ત પ્રક્રિયા દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવવી જોઈએ. આ રીતે માત્ર પોતાનો અધિકાર મેળવવામાં જ મદદ મળે છે, પરંતુ હોસ્પિટલોની મનમાની અટકાવવામાં પણ સહાય થાય છે.