પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં ભારતના અગ્રણી સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સના સ્થાપકો સાથે બેઠક કરી હતી. આ બેઠકમાં દેશના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રના ભાવિ વિસ્તરણ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સ્ટાર્ટઅપ્સે પોતાની મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ રજૂ કરી હતી, જેમાં અવકાશમાં સેટેલાઇટ રિફ્યુઅલિંગ (ઇંધણ ભરવાની પ્રક્રિયા) અને દવાઓના ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે દર મહિને રોકેટ લોન્ચ કરવાની યોજના જાહેર કરી છે.
સેટેલાઇટ રિફ્યુઅલિંગ એક એવી ટેક્નોલોજી છે જે ભ્રમણકક્ષામાં સેટેલાઇટના જીવનકાળને લંબાવી શકે છે. હાલમાં સેટેલાઇટમાં રહેલું ઇંધણ સમાપ્ત થાય એટલે તે નિષ્ક્રિય થઈ જાય છે અને અંતે તે પૃથ્વીની નીચી ભ્રમણકક્ષામાં ફરતો કચરો બની રહે છે. આ ટેક્નોલોજી દ્વારા ભ્રમણકક્ષામાં જ સેટેલાઇટને ઇંધણ પૂરું પાડી શકાશે, જેનાથી તેની કાર્યક્ષમતા અને આયુષ્ય વધશે. આ દિશામાં ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ કામ કરી રહ્યાં છે.
અવકાશમાં દવાઓના ઉત્પાદનની યોજના પણ નોંધપાત્ર છે. માઇક્રોગ્રેવિટી (ગુરુત્વાકર્ષણની અત્યંત ઓછી અસર) ની સ્થિતિમાં દવાઓના ઘટકો વધુ શુદ્ધ અને અસરકારક રીતે તૈયાર કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા પૃથ્વી પર શક્ય નથી, કારણ કે ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે સ્ફટિકીકરણ જેવી પ્રક્રિયાઓ પ્રભાવિત થાય છે. આથી અવકાશમાં દવાઓના ઉત્પાદનથી નવી અને બહેતર દવાઓ વિકસાવવાની તક ઊભી થશે. આ દિશામાં ભારતની ખાનગી કંપનીઓએ રસ દાખવ્યો છે.
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ, જે ભારતની અગ્રણી ખાનગી રોકેટ ઉત્પાદક કંપની છે, તેણે દર મહિને રોકેટ લોન્ચ કરવાની મહત્વાકાંક્ષી યોજના જાહેર કરી છે. હાલમાં ભારતમાં રોકેટ લોન્ચિંગ મુખ્યત્વે ઇસરો (ISRO) દ્વારા કરવામાં આવે છે. ખાનગી કંપનીઓ હવે આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી રહી છે, અને સ્કાયરૂટનો ઉદ્દેશ્ય લોન્ચિંગની આવર્તન વધારીને નાના ઉપગ્રહો માટે સસ્તી અને ઝડપી સેવા પૂરી પાડવાનો છે. આ યોજના સફળ થાય તો ભારતની અવકાશ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો થશે.
આ બેઠક એવા સમયે થઈ છે જ્યારે ભારત સરકારે અવકાશ ક્ષેત્રને ખાનગી રોકાણ માટે ખોલ્યું છે. વર્ષ 2020માં ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ અધોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe) ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જે ખાનગી કંપનીઓ માટે સહાયક એજન્સી તરીકે કામ કરે છે. ત્યારબાદ ભારતીય અવકાશ નીતિ 2023 લાવવામાં આવી હતી, જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને વધુ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. આ નીતિના પરિણામે ઘણી સ્ટાર્ટઅપ્સે અવકાશ ક્ષેત્રે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું છે.
પ્રધાનમંત્રી સાથેની આ બેઠકમાં સ્ટાર્ટઅપ સ્થાપકોને પોતાની યોજનાઓ રજૂ કરવાની તક મળી હતી. સરકાર તરફથી આવી બેઠકો ખાનગી ક્ષેત્રના વિશ્વાસને વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. સરકારે ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્રને ટેકો આપવા માટે વિવિધ નીતિગત સુધારા અને આર્થિક સહાયની જાહેરાતો પણ કરી છે. આ પગલાંથી ભારતની અવકાશ અર્થવ્યવસ્થાને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવાનો ઉદ્દેશ્ય છે.
નિષ્ણાતોના મતે, સેટેલાઇટ રિફ્યુઅલિંગ અને અવકાશી દવા ઉત્પાદન જેવી ટેક્નોલોજીઓ આગામી દાયકામાં અવકાશ ક્ષેત્રે ક્રાંતિ લાવી શકે છે. ભારત આ દિશામાં પ્રારંભિક પગલાં લઈ રહ્યું છે, જે લાંબા ગાળે તેને વૈશ્વિક અવકાશ દોડમાં મજબૂત સ્થાન આપી શકે છે. સ્કાયરૂટ જેવી કંપનીઓની મહત્વાકાંક્ષી યોજનાઓ દેશમાં અવકાશ ક્ષેત્રે ખાનગી ઉદ્યમને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાનો સંકેત આપે છે.
આમ, પ્રધાનમંત્રી સાથેની આ બેઠક ભારતના ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે. હવે એ જોવાનું રહે છે કે આ યોજનાઓ કેટલી ઝડપથી જમીન પર ઉતરે છે અને ભારતને અવકાશ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવામાં કેટલી હદ સુધી સફળ થાય છે.