યુપીઆઈને ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ: ભારતની ડિજિટલ ચુકવણી પદ્ધતિની સફર

નવી દિલ્હી, ૨૫ ઓગસ્ટ: ભારતની ડિજિટલ ચુકવણી પદ્ધતિ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ને આજે ૧૦ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે. ૨૦૧૬માં નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઑફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ પદ્ધતિએ દેશમાં ચુકવણીની રીતમાં મોટો પરિવર્તન લાવ્યું છે. આજે ભારતમાં દરરોજ ૬૬ કરોડથી વધુ UPI વ્યવહારો થાય છે, જેની કુલ રકમ દર મહિને આશરે ₹૨૯.૮૮ લાખ કરોડ છે.

UPI એટલે યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ. તે એક એવી સિસ્ટમ છે જે મોબાઇલ ફોન અને બેંક ખાતા વચ્ચે સીધો સંબંધ સ્થાપિત કરે છે. આ પદ્ધતિ દ્વારા વ્યક્તિ મોબાઇલ નંબર, UPI ID અથવા QR કોડની મદદથી સીધા બેંક ખાતામાંથી પૈસા ટ્રાન્સફર કરી શકે છે, તે પણ કોઈ વધારાના શુલ્ક વિના. આ સિસ્ટમ રિઝર્વ બેંક ઑફ ઇન્ડિયા (RBI) ની દેખરેખ હેઠળ કાર્ય કરે છે.

UPI પહેલાં ભારતમાં નેટબેંકિંગ, ક્રેડિટ કાર્ડ, ડેબિટ કાર્ડ, NEFT, RTGS અને IMPS જેવી સુવિધાઓ અસ્તિત્વમાં હતી. પરંતુ તેમાં ઘણી મુશ્કેલીઓ હતી. નેટબેંકિંગમાં લાભાર્થીને ઉમેરવા માટે તેનો બેંક એકાઉન્ટ નંબર અને IFSC કોડ આપવો પડતો હતો, જેમાં કલાકો લાગી શકતા હતા. કાર્ડ સ્વાઇપ કરતી વખતે ક્લોનિંગ જેવા જોખમો રહેતા હતા. સામાન્ય માણસ માટે લાંબા એકાઉન્ટ નંબર યાદ રાખવા અઘરા હતા. આ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે NPCI એ એવી સિસ્ટમ બનાવી કે જેમાં માત્ર મોબાઇલ નંબર અથવા વર્ચ્યુઅલ ID દ્વારા ચુકવણી થઈ શકે.

UPIની શરૂઆતની વાર્તા પણ રસપ્રદ છે. ૧૧ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ, તત્કાલીન RBI ગવર્નર રઘુરામ રાજને NPCIના તત્કાલીન મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEO એ.પી. હોતાને પ્રથમ UPI ચુકવણી મોકલી હતી. આ વ્યવહારમાં ₹૫,૦૦૦ મોકલવામાં આવ્યા હતા. ઑગસ્ટ ૨૦૧૬માં આ પદ્ધતિ સામાન્ય જનતા માટે ખુલ્લી મૂકવામાં આવી.

UPIની કાર્યપ્રણાલી સમજવા માટે તેની ટેક્નોલોજી તરફ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ Paytm, PhonePe, Google Pay કે BHIM જેવી એપમાં PIN નાખીને પૈસા મોકલે છે, ત્યારે તે સીધો સંદેશ NPCIના સર્વર પર જાય છે, જે બંને બેંકો વચ્ચેનો તાત્કાલિક સંપર્ક સાધે છે. આ આખી પ્રક્રિયા IMPS (ઇમિડિયેટ પેમેન્ટ સર્વિસ) પર આધારિત છે, જે ૨૪ કલાક ઉપલબ્ધ છે. UPIએ આર્થિક વ્યવહારોને સરળ, ઝડપી અને સુરક્ષિત બનાવ્યા છે.

છેલ્લા દસ વર્ષમાં UPIની લોકપ્રિયતા સતત વધી છે. શરૂઆતમાં મોટી બેંકોના ગ્રાહકો જ તેનો ઉપયોગ કરતા હતા, પરંતુ હવે નાની દુકાનો, રિક્ષાચાલકો, શાક વેચનારાઓ સુધી UPI પહોંચ્યું છે. આ સિસ્ટમ હવે માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિશ્વના ૧૧ દેશોમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. NPCI દ્વારા અન્ય દેશો સાથે સહયોગ વધારવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે.

UPIની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ એ છે કે તેનાથી રોકડ વ્યવહારોમાં ઘટાડો થયો છે અને નાણાકીય સમાવેશને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ ડિજિટલ ચુકવણી સ્વીકાર્ય બની છે. આ સિસ્ટમને કારણે નાના વેપારીઓને પણ ચુકવણીની સલામતી મળી છે. નિષ્ણાતોના મતે, ભારતની UPI પદ્ધતિ હવે વિશ્વ માટે એક મોડેલ બની ગઈ છે. દસ વર્ષમાં UPIએ ભારતના આર્થિક વ્યવહારોનો ચહેરો બદલી નાખ્યો છે.