અમદાવાદ સહિત દેશભરમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો ઇન્સ્ટન્ટ લોન એપ્સનો ઉપયોગ કરે છે. સ્માર્ટફોન પર થોડી ક્લિક કરતાં જ લોન મળી જતી હોવાથી ઘણા યુવાનો આ તરફ આકર્ષાય છે. જોકે, આ સરળ લોન ઘણીવાર ભારે કરજમાં ફેરવાઈ જાય છે. નાની લોનના હપ્તા ચૂકવી ન શકતાં લોકોને રિકવરી એજન્ટો તરફથી માનસિક ત્રાસ સહન કરવો પડે છે.
આવક ઓછી હોવા છતાં મોંઘવારી વધતાં ઘણા લોકો દેવાના બોજ નીચે દબાઈ જાય છે. આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ ગેરકાયદેસર લોન એપ્સ બ્લોક કરી છે અને ૧ જુલાઈ ૨૦૨૫થી માન્ય ડિજિટલ લેન્ડિંગ એપ્સ (DLAs) ની યાદી જારી કરવાની છે.
અમદાવાદના એક યુવા એન્જિનિયરે જણાવ્યું કે તેમણે એન્જિનિયરિંગના છેલ્લા વર્ષ દરમિયાન પૈસાની જરૂર પડતાં પહેલી વાર લોન એપનો ઉપયોગ કર્યો. પ્રક્રિયા એટલી સરળ હતી કે તે ગંભીર નાણાકીય નિર્ણય ન લાગ્યો. ધીમે ધીમે તે વારંવાર લોન લેવા લાગ્યા, અને એક વખત હપ્તો ચૂકવી ન શકતાં તેમણે બીજી એપમાંથી નવી લોન લઈને જૂની લોન ચૂકવવાનો પ્રયાસ કર્યો. આમ લોન પર લોન લેતાં તેમનો CIBIL સ્કોર પણ બગડ્યો.
ઇન્ફોમેરિક્સ રેટિંગ્સના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી મનોરંજન શર્મા જણાવે છે કે લોકોની વાસ્તવિક આવકમાં વધારો થતો નથી, જ્યારે સામાજિક સુરક્ષાનો અભાવ છે. ૨૦૧૬થી ૨૦૨૫ની વચ્ચે જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભાવમાં ૪૦થી ૪૫ ટકાનો વધારો થયો છે. દસ વર્ષ પહેલાં ૧ લાખ રૂપિયામાં જે વસ્તુઓ મળતી હતી તે આજે ૧.૫ લાખ રૂપિયામાં મળે છે. પગારમાં વર્ષે માત્ર ૧૦ ટકાનો વધારો થાય છે, જે ખર્ચના દરની સામે ઓછો પડે છે.
મુંબઈના એક રિકવરી એજન્ટના જણાવ્યા અનુસાર, દર મહિને ૨૫,૦૦૦થી ૩૦,૦૦૦ રૂપિયા કમાતા યુવાનો આ જાળમાં સૌથી વધુ ફસાય છે. તેઓ ૭,૦૦૦થી ૧૫,૦૦૦ રૂપિયાની નાની લોન લે છે. હપ્તો કપાતાં જ તેમનો અડધો પગાર ખર્ચ થઈ જાય છે. ઘણા લોકો જરૂરિયાતથી વધુ દેખાડો કરવા માટે લોન લે છે, જેમ કે ઇન્સ્ટાગ્રામ પર પ્રભાવિત કરવા, મોંઘી હોટલોમાં જમવા કે મિત્રો સામે સ્ટેટસ જાળવવા.
ભારતમાં ડિજિટલ ધિરાણનું બજાર ઝડપથી વધી રહ્યું છે. ૨૦૨૨માં આ બજાર ૨૭૦ અબજ ડોલરનું હતું, જે ૨૦૨૩માં વધીને ૩૫૦ અબજ ડોલર થયું. વિશ્વમાં એન્ડ્રોઇડ પર ચાલતી મોબાઇલ લોન એપ્સના કુલ વપરાશમાં ભારતનો હિસ્સો ૮૨ ટકા છે. વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં ફિનટેક કંપનીઓએ ૧૩ કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરી હતી, જેની સરેરાશ રકમ ૧૬,૦૦૦ રૂપિયા હતી. ઘણી એપ્સ ગ્રાહકને એક લોન ચૂકવવા માટે બીજી લોન લેવાની ફરજ પાડે છે, જેને 'સિરિયલ રિફાઇનાન્સિંગ' કહેવાય છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે અગાઉ લોકો ઉત્પાદક દેવું લેતા હતા, જેમ કે ઘર, કાર કે શિક્ષણ માટે. હવે મોટા ભાગના લોકો ટકી રહેવા માટે લોન લે છે. એક સર્વે મુજબ, ૨૬ ટકા લોકો મેડિકલ ઇમરજન્સી માટે, ૨૨ ટકા શિક્ષણ કે લગ્ન જેવા પારિવારિક ખર્ચ માટે, અને ૧૮ ટકા લોકો નોકરી ગુમાવવા કે બિઝનેસમાં નુકસાન થવા પર લોન લે છે.
RBIએ ગેરકાયદેસર લોન એપ્સ સામે કાર્યવાહી કરી છે. ૧ જુલાઈ ૨૦૨૫થી માન્ય ડિજિટલ લેન્ડિંગ એપ્સની યાદી જારી કરવામાં આવશે, જેથી લોકો માત્ર માન્ય એપ્સનો જ ઉપયોગ કરે. નાણાકીય નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે લોન લેતા પહેલા તેની શરતો સમજવી જરૂરી છે અને ગેરકાયદેસર એપ્સથી દૂર રહેવું જોઈએ.