ઓસ્ટ્રેલિયાની ફેડરલ કોર્ટે ભારતીય બાસમતી ચોખા પર એકહથ્થુ ટ્રેડમાર્કના દાવાને ફગાવી દીધો છે. આ નિર્ણયથી ભારતીય ચોખા નિકાસકારો અને ખેડૂતો માટે નવી ચિંતા ઊભી થઈ છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બાસમતી માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ પાકિસ્તાનમાં પણ ઉત્પાદિત થાય છે, તેથી આ નામ પર કોઈ એક દેશનો એકાધિકાર હોઈ શકે નહીં.
ભારત સરકારની સંસ્થા એગ્રીકલ્ચરલ એન્ડ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ એક્સપોર્ટ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (APEDA) દ્વારા ઓસ્ટ્રેલિયામાં 'બાસમતી' શબ્દને સર્ટિફિકેશન ટ્રેડમાર્ક તરીકે નોંધવા માટે અરજી કરવામાં આવી હતી. આ અરજીનો હેતુ ઓસ્ટ્રેલિયન બજારમાં માત્ર ભારતીય બાસમતી ચોખાને જ આ નામ હેઠળ ઓળખ આપવાનો હતો. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયાના ટ્રેડમાર્ક રજિસ્ટ્રાર અને ત્યારબાદ ફેડરલ કોર્ટે આ દાવાને યોગ્ય ઠેરવ્યો ન હતો.
કોર્ટે નોંધ્યું કે બાસમતી ચોખા ભારત અને પાકિસ્તાન બંને દેશોમાં ઉત્પાદિત થાય છે. આથી, ટ્રેડમાર્ક માત્ર ભારતને આપવાથી પાકિસ્તાની ઉત્પાદકો અને વેપારીઓના અધિકારો પર અસર પડશે. આ ચુકાદો ભૌગોલિક સંકેત (Geographical Indication) ના સિદ્ધાંતને અનુરૂપ છે, જે મુજબ કોઈ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં ઉત્પાદિત માલસામાનની ઓળખ તે વિસ્તાર સાથે સંકળાયેલી હોય છે.
આ નિર્ણય બાદ ભારતીય નિકાસકારોએ ઓસ્ટ્રેલિયાના બજારમાં પાકિસ્તાની ચોખા સાથે સીધી સ્પર્ધા કરવી પડશે. પંજાબ અને હરિયાણામાં બાસમતી ચોખાની ખેતી કરતા ખેડૂતો તેમજ નિકાસ સાથે સંકળાયેલા વેપારીઓ માટે આ તકલીફભર્યું છે. તેઓ વૈશ્વિક બજારમાં ભારતીય બાસમતીની અલગ ઓળખ સ્થાપિત કરવા પ્રયાસરત હતા. આ પહેલાં પણ ભારતે ન્યુઝીલેન્ડ અને કેન્યા જેવા દેશોમાં બાસમતી ટ્રેડમાર્ક અંગે કાનૂની લડાઈ લડી છે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાને આ ચુકાદાને પોતાની મોટી કાનૂની જીત ગણાવી છે. પાકિસ્તાનના વાણિજ્ય મંત્રાલયે જણાવ્યું છે કે બાસમતી એ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર સાથે જોડાયેલી ઉપજ છે, જે ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેના ઐતિહાસિક વિસ્તારોમાં પરંપરાગત રીતે ઉગાડવામાં આવે છે. તેથી, તેના પર કોઈ એક દેશનો એકાધિકાર ન હોઈ શકે.
વેપાર નિષ્ણાતોના મતે, આ ચુકાદાથી ઓસ્ટ્રેલિયામાં ભારતીય બાસમતીની બ્રાન્ડ વેલ્યુ અને માર્કેટ શેર પર અસર થવાની સંભાવના છે. જોકે, ભારતે હજુ પણ ગુણવત્તા અને સ્વાદના આધારે ભેદ પાડી શકે છે. આ સંદર્ભમાં ભારત સરકાર દ્વારા નિકાસકારોને ટેકો આપવાની જરૂર છે, જેથી વૈશ્વિક બજારમાં તેમની સ્થિતિ મજબૂત રહે.
આ ચુકાદાના લાંબા ગાળાના પરિણામો શું આવશે તે જોવાનું રહેશે. હાલમાં, ભારતીય નિકાસકારો ઓસ્ટ્રેલિયાના બજારમાં પોતાના ઉત્પાદનને અલગ તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે વ્યૂહરચના ઘડી રહ્યા છે.