નવી દિલ્હીમાં કેન્દ્રીય મંત્રીઓ અને સાંસદોને સરકારી બંગલા ફાળવવામાં આવે છે. આ બંગલાઓની જાળવણી, સુરક્ષા, વીજળી, પાણી અને અન્ય સુવિધાઓ પર દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. સામાન્ય રીતે આ ખર્ચની વિગતો જાહેર કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ માહિતી અધિકાર (RTI) હેઠળ મળેલા આંકડાઓ અને સરકારી દસ્તાવેજો દ્વારા કેટલીક માહિતી સામે આવી છે.
કેન્દ્રીય મંત્રીને મળેલો સરકારી બંગલો 'ટાઇપ VIII' શ્રેણીમાં આવે છે. આ બંગલાઓમાં મુખ્યત્વે મંત્રીના નિવાસ માટેનો વિસ્તાર, અતિથિ ગૃહ, સુરક્ષા કર્મચારીઓ માટે રૂમ અને ઓફિસ જગ્યા હોય છે. આવા બંગલાની જાળવણી માટે કેન્દ્ર સરકારની લોક નિર્માણ વિભાગ (CPWD) જવાબદાર હોય છે. CPWD દ્વારા સફાઈ, પેઇન્ટિંગ, વીજળીના વાયરિંગ અને અન્ય સમારકામનો ખર્ચ સરકારી તિજોરીમાંથી કરવામાં આવે છે.
એક અંદાજ મુજબ, દિલ્હીમાં દરેક કેન્દ્રીય મંત્રીના બંગલા પર દર વર્ષે ૨૦ થી ૨૫ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે. આમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો સૌથી મોટો હિસ્સો હોય છે. દરેક મંત્રીને 'એક્સ' કેટેગરીની સુરક્ષા મળે છે, જેમાં ITBP અથવા Delhi Policeના કર્મચારી તૈનાત હોય છે. સુરક્ષા કર્મચારીઓના પગાર, શસ્ત્રો અને અન્ય સાધનોનો ખર્ચ ગૃહ મંત્રાલય વહન કરે છે.
આ ઉપરાંત, મંત્રીના સરકારી બંગલામાં વીજળી અને પાણીની સુવિધા પણ સરકારી દરે મળે છે. મંત્રીને દર મહિને મફત વીજળીનો ચોક્કસ ક્વોટા હોય છે, જે મોટાભાગે ૫૦,૦૦૦ યુનિટથી વધુ હોય છે. આ ક્વોટા પૂરો થાય ત્યારપછી જ મંત્રીને પોતાના ખિસ્સામાંથી પૈસા ભરવા પડે છે, પરંતુ ઘણા કિસ્સાઓમાં ક્વોટા આટલો ઊંચો હોવાથી સામાન્ય ઉપયોગમાં પૂરતો થઈ જાય છે. પાણીનો ખર્ચ પણ સામાન્ય રીતે સરકાર ભોગવે છે.
બંગલાની જાળવણી માટે દર વર્ષે એક નિશ્ચિત રકમ CPWDને ફાળવવામાં આવે છે. જો કોઈ મંત્રી બંગલામાં ફેરફાર કરવા માગે, જેમ કે નવો રસોડો કે સંગ્રહાલય બનાવવું, તો તે માટે અલગથી અંદાજ મંજૂર કરવામાં આવે છે. તાજેતરના એક RTI જવાબમાં જાણવા મળ્યું છે કે વડાપ્રધાન નિવાસ (7, લોક કલ્યાણ માર્ગ) પર દર વર્ષે લગભગ ૨૭ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે, જેમાં સુરક્ષા અને સ્ટાફ સહિતનો સમાવેશ થાય છે. જોકે, કેબિનેટ મંત્રીઓના બંગલાઓ માટે આવો કોઈ સત્તાવાર આંકડો જાહેર થયો નથી.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સરકારી બંગલાઓ પરનો ખર્ચ ઘણીવાર અપારદર્શી હોય છે, કારણ કે તે હેડિંગ 'ઇમારતોની જાળવણી' હેઠળ દર્શાવવામાં આવે છે, જેમાં સંસદ ભવન, સચિવાલય અને અન્ય સરકારી ઇમારતોનો ખર્ચ પણ સામેલ હોય છે. નાગરિક સમાજની સંસ્થાઓએ વારંવાર માગ કરી છે કે દરેક મંત્રીના બંગલાનો વ્યક્તિગત ખર્ચ સાર્વજનિક કરવામાં આવે, જેથી પારદર્શિતા વધે. જો કે, સરકાર તરફથી હજુ સુધી આ બાબતે કોઈ નક્કર પગલું લેવામાં આવ્યું નથી.
આ સંદર્ભમાં, નોંધવું જોઈએ કે કેન્દ્રીય મંત્રીઓને રહેઠાણ માટે સરકારી બંગલો ફાળવવો એ ભારતીય બંધારણીય પ્રણાલીનો ભાગ છે, જે સરકારના કામકાજની સુગમતા માટે જરૂરી ગણાય છે. પરંતુ જ્યારે જાહેર નાણાંની વાત આવે છે, ત્યારે સરકારી ખર્ચની ચકાસણી થવી જોઈએ. આવા ખર્ચની વિગતો જાહેર કરવાથી નાગરિકોમાં સરકાર પ્રત્યે વિશ્વાસ વધે છે અને સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ સુનિશ્ચિત થાય છે.