અમદાવાદ શહેરના રસ્તાઓ પર વાહનોના ધુમાડાથી હવાની ગુણવત્તા ગંભીર સ્તરે પહોંચી છે. વર્ષ 2025-26માં શહેરનું વાર્ષિક PM10 સ્તર 101 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘનમીટર નોંધાયું છે, જે રાષ્ટ્રીય ધોરણ 60 માઇક્રોગ્રામ કરતાં 68 ટકા વધુ છે. આ પ્રદૂષણમાં મોટો ફાળો 'સ્મોકિંગ વાહનો'નો છે, જે કાળો ધુમાડો ઓકતાં રસ્તા પર દોડે છે.
નિયંત્રક અને મહાનિયામક (CAG)ના તાજેતરના ઓડિટ રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું છે કે ગુજરાતમાં માર્ચ 2024 સુધીમાં 39.13 લાખ વાહનોના પ્રદૂષણ નિયંત્રણ (PUC) પ્રમાણપત્ર સમાપ્ત થઈ ગયા છે અને તે વાહનો હજી પણ રસ્તા પર ચાલે છે. વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે 2009 થી 2019 વચ્ચે નોંધાયેલા 69.29 લાખ વાહનોએ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં પોતાનું PUC પ્રમાણપત્ર રિન્યૂ કરાવ્યું નથી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નિયમોનું પાલન ગંભીર રીતે થતું નથી.
રાજ્યના એકંદર કાર્બન ઉત્સર્જનમાં વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રનો હિસ્સો 13 ટકા છે, પરંતુ અમદાવાદ જિલ્લામાં આ હિસ્સો 36 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. આથી શહેરની હવાની ગુણવત્તા સુધારવા માટે વાહનોના પ્રદૂષણ પર અસરકારક નિયંત્રણ જરૂરી છે. નિષ્ણાતોના મતે, જૂના અને રિન્યૂ ન કરાયેલા PUC ધરાવતા વાહનો પ્રદૂષણમાં સૌથી મોટો ફાળો આપે છે.
અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને ટ્રાફિક પોલીસે ધુમાડો ઓકતાં વાહનો સામે કાર્યવાહી માટે 110 જંક્શન પર 1,079 સીસીટીવી કેમેરા ગોઠવીને ઈ-ચલાણની યોજના બનાવી છે. જોકે, હાલમાં આ સિસ્ટમનો અમલ અસરકારક દેખાતો નથી. મોટા ભાગના કેમેરા કાર્યરત હોવા છતાં, દંડની વસૂલાત અને કડક કાર્યવાહી ન થવાથી યોજના કાગળ પર જ સિમિત રહી છે. આ અંગે નાગરિકોમાં પણ ફરિયાદ છે કે પ્રદૂષણ ફેલાવતા વાહનો સામે કોઈ નોંધપાત્ર પગલાં લેવાતાં નથી.
વાયુ પ્રદૂષણને કારણે શ્વસન સંબંધી રોગોમાં વધારો થાય છે. નાના કણો (PM10) ફેફસાંમાં પ્રવેશીને અસ્થમા, બ્રોન્કાઇટિસ અને હૃદયરોગ જેવી ગંભીર બિમારીઓ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસના દર્દીઓ માટે આ જોખમ વધારે છે. શહેરની વસ્તી અને વાહનોની સંખ્યા સતત વધી રહી હોવાથી, આ સમસ્યાનો સામનો કરવા તાત્કાલિક પગલાંની જરૂર છે.
નિયમોના પાલન માટે PUC પ્રમાણપત્રનું ફરજિયાત ડિજિટલ ચકાસણી, નિયમિત સર્વે અને દંડની રકમમાં વધારો જેવા પગલાં અસરકારક બની શકે છે. સાથે જ, જાહેર પરિવહન વ્યવસ્થામાં સુધારો કરીને ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ ઘટાડવા પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. આ સિવાય, પ્રદૂષણ ફેલાવતા વાહનોની માહિતી સાર્વજનિક કરવાથી સામાજિક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.