અમદાવાદ: સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (સેબી) દ્વારા પ્રકાશિત નવા અહેવાલ મુજબ, છેલ્લા બે નાણાકીય વર્ષોમાં ભારતીય રિટેલ રોકાણકારોએ શેરબજારના ઇક્વિટી ડેરિવેટિવ્ઝ સેગમેન્ટમાં સામૂહિક રીતે લગભગ 2 લાખ કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન વેઠ્યું છે. અહેવાલ અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આ નુકસાન 1.12 લાખ કરોડ હતું, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ઘટીને 91,685 કરોડ થયું. જોકે, પ્રતિ ટ્રેડર સરેરાશ નુકસાન 2 ટકા વધીને 1.17 લાખ રૂપિયા થયું છે.
અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગમાં રિટેલ રોકાણકારોની ભાગીદારી એક દાયકામાં પ્રથમ વખત ઘટી છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં પ્રથમ વખત રોકાણ કરનારાઓની સંખ્યા લગભગ 18 ટકા ઘટીને 87.5 લાખ થઈ છે. રૂ. 10,000 સુધીના વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા નાના રિટેલ વેપારીઓમાં 37 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ સૂચવે છે કે સેબી દ્વારા લેવામાં આવેલા નિયમનકારી પગલાંની અસર થઈ છે, છતાં નુકસાનનું પ્રમાણ ચિંતાજનક છે.
રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગમાં સક્રિય ટ્રેડર્સમાં મોટાભાગના નાના રોકાણકારો છે. માર્ચ 2026ના અંતે 35 ટકા ટ્રેડર્સ પાસે કોઈ સ્ટોક પોર્ટફોલિયો નહોતો, જ્યારે 37 ટકા પાસે 50,000 રૂપિયાથી ઓછા મૂલ્યના શેર હતા. માત્ર 5 ટકા ટ્રેડર્સ પાસે 10 લાખ રૂપિયાથી વધુ મૂલ્યના શેર હતા. તમામ ડેરિવેટિવ ટ્રેડર્સમાંથી 40 ટકાથી વધુની ઉંમર 30 વર્ષથી ઓછી છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે આ બજારમાં યુવાન અને નાના રોકાણકારોની ભાગીદારી વધુ છે, જે જોખમી ગણી શકાય.
અહેવાલમાં એ પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગમાં રિટેલ ટ્રેડર્સની સામે પ્રોપરાઈટરી ટ્રેડર્સ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ અને વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI) નફામાં રહ્યા હતા. સંશોધન દર્શાવે છે કે આ સંસ્થાઓના નફામાંથી 99 ટકા હિસ્સો અલ્ગો ટ્રેડિંગ દ્વારા મેળવવામાં આવ્યો હતો. મોટા ટ્રેડરો અને ફંડ હાઉસ પાસે અત્યાધુનિક અલ્ગોરિધમ્સ છે, જે તેમને ઝડપી અને વધુ સચોટ સોદા કરવામાં મદદ કરે છે. આ સ્થિતિમાં રિટેલ રોકાણકારો માટે સ્પર્ધા કરવી અત્યંત મુશ્કેલ હોવાનું કહી શકાય.
અન્ય મહત્ત્વની વિગત એ છે કે નાણાકીય વર્ષ 2021-22 અને 2025-26 વચ્ચે ટ્રેડિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન પર આશરે 1 લાખ કરોડ રૂપિયા ખર્ચવામાં આવ્યા છે. આ રકમનો લગભગ અડધો ભાગ બ્રોકરેજ ફીમાં ગયો છે. એટલે કે બ્રોકરેજ કંપનીઓએ રિટેલ ટ્રેડર્સના ખર્ચે નોંધપાત્ર નફો કર્યો છે. ઘણી બ્રોકરેજ કંપનીઓ પાસે પ્રોપરાઈટરી ટ્રેડિંગ ડેસ્ક પણ છે, જે સંઘર્ષની સ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે.
સેબીનો આ અહેવાલ રિટેલ રોકાણકારોને ડેરિવેટિવ ટ્રેડિંગના જોખમો પ્રત્યે સચેત કરે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આવા અત્યંત જોખમી સેગમેન્ટમાં નાના રોકાણકારોએ જાણકાર નિર્ણય લેવો જરૂરી છે. સેબી દ્વારા સમયાંતરે કડક નિયમો લાદવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ નુકસાન ઘટાડવા માટે વધુ સજાગતાની જરૂર છે. રોકાણ કરતા પહેલા સંપૂર્ણ માહિતી મેળવવી અને પોતાની જોખમ ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરવું હિતાવહ છે.