કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે તાજેતરમાં એક કાર્યક્રમમાં ટિપ્પણી કરી હતી કે, “તમે ગાંધીજીને વાંચશો તો ક્યારેય ‘નવનિર્માણ’ શબ્દ નહીં મળે, હંમેશા ‘પુનઃનિર્માણ’ વિશે વિચાર આપ્યો.” આ નિવેદન સાથે તેમણે ગાંધીવાદી દર્શનમાં રહેલા પુનઃનિર્માણના વિચારને સમજાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
અમિત શાહે આગળ કહ્યું કે, ગાંધીજીએ ક્યારેય જૂનું ફગાવીને નવું ઊભું કરવાની હિમાયત કરી નથી. તેમણે હંમેશા હાલમાં જે અસ્તિત્વમાં છે તેને સુધારવા, સંસ્કારવા અને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂક્યો. આ જ કારણ છે કે ગાંધીના લખાણોમાં ‘પુનઃનિર્માણ’ શબ્દ વારંવાર જોવા મળે છે, જ્યારે ‘નવનિર્માણ’ શબ્દ ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.
ગાંધીવાદી ચિંતકોના મતે, ગાંધીજીનો આ વિચાર સ્વદેશી, ટકાઉ વિકાસ અને સ્વાવલંબન સાથે જોડાયેલો છે. પુનઃનિર્માણનો અર્થ છે સમાજમાં રહેલી ખામીઓ સુધારવી, સંસ્થાઓને મજબૂત કરવી અને સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો. નવનિર્માણ ઘણીવાર આમૂલ પરિવર્તન લાવે છે, પરંતુ ગાંધીજી ધીમા, સમન્વયશીલ અને સહભાગી પરિવર્તનના પક્ષમાં હતા.
અમિત શાહે આ ટિપ્પણી દ્વારા ગાંધીના વિચારોને વર્તમાન સંદર્ભમાં રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેમણે કહ્યું કે, સરકારની વિકાસ યોજનાઓ પણ પુનઃનિર્માણના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે. ભારતની આઝાદી પછી પણ ગાંધીનું પુનઃનિર્માણનું સ્વપ્ન અધૂરું હતું, અને હવે તેને સાકાર કરવાની દિશામાં કામ થઈ રહ્યું છે.
ગાંધી અભ્યાસુઓ માને છે કે, ગાંધીજીનો ‘પુનઃનિર્માણ’ શબ્દ ભારતની ગ્રામીણ સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલો છે. ગાંધી ચાહતા હતા કે, ગામડાઓમાં રહેલી સ્વશાસનની વ્યવસ્થાને નવી ઊર્જા આપવામાં આવે. તેમણે ‘હિંદ સ્વરાજ’માં આ વાતનો વિસ્તૃત ઉલ્લેખ કર્યો છે. ગાંધી માટે પુનઃનિર્માણનો અર્થ સામાજિક, આર્થિક અને નૈતિક પુનર્જાગૃતિ હતો.
આ નિવેદન રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. વિરોધ પક્ષોએ આને માત્ર રાજકીય બયાન ગણાવ્યું છે, જ્યારે ભાજપના નેતાઓએ અમિત શાહના વિચારને ગાંધીવાદી દર્શન સાથે સુસંગત ગણાવ્યો છે. કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે, આ ટિપ્પણી દ્વારા સરકારે ગાંધીના વિચારોને પોતાની નીતિઓ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ગાંધી સાહિત્યમાં ‘પુનઃનિર્માણ’ શબ્દનો ઉપયોગ ઘણા સંદર્ભોમાં મળે છે. દાખલા તરીકે, ગાંધીજીએ ચંપારણ આંદોલન પછી ગામડાઓમાં શાળાઓ, કૂવા અને સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાના નિર્માણ માટે જે કાર્ય કર્યું, તેને ‘પુનઃનિર્માણ’ જ કહી શકાય. તેમણે હંમેશા સ્થાનિક સંસાધનો અને સ્થાનિક શ્રમના ઉપયોગ પર ભાર મૂક્યો.
અમિત શાહનું આ વિધાન એ સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કે, ગાંધીના દર્શનમાં પરિવર્તનનો અર્થ શું હતો. ગાંધી નવું બનાવવા કરતાં જૂનામાં જીવંતતા ભરવામાં માનતા હતા. આજના સમયમાં જ્યારે વિકાસની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે ગાંધીનો આ વિચાર ખૂબ જ સુસંગત બની રહે છે.