“25 વર્ષ પછી માતા-પિતાના ઘરે પાછી ફરી છું. ખુશ રહેવાને બદલે ગૂંગળામણ થાય છે, સ્વતંત્ર જીવનની યાદ આવે છે. શું હું સ્વાર્થી છું?” – આ સવાલ માત્ર એક વ્યક્તિનો નથી, પણ આજે અનેક ભારતીય પરિવારોમાં પુખ્ત બાળકો પોતાના માતા-પિતા પાસે પાછા ફરે છે ત્યારે તેઓ આવો જ સંઘર્ષ અનુભવે છે. કોરોના મહામારી, નોકરીની અનિશ્ચિતતા, આર્થિક દબાણ કે પરિવારની સંભાળ – વિવિધ કારણોસર ઘણા લોકો લાંબા સમય બાદ પૈતૃક ઘરે પરત ફર્યા છે.
આ સ્થિતિમાં આનંદ અને સલામતીની લાગણી સાથે જ ગૂંગળામણ અને સ્વતંત્રતા ગુમાવવાની ભીતિ પણ આવે છે. મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આ દ્વંદ્વ સ્વાભાવિક છે. પુખ્ત વયે સ્વતંત્ર જીવન જીવ્યા પછી ફરી માતા-પિતાના નિયંત્રણ હેઠળ આવવું એ ઘણા લોકો માટે માનસિક તણાવનું કારણ બની શકે છે. પોતાની ઓળખ, ખાનગીપણું અને નિર્ણય લેવાની આઝાદી પર અંકુશ આવે છે.
સામાજિક દ્રષ્ટિકોણથી ભારતમાં મલ્ટી-જનરેશનલ પરિવારોની પરંપરા રહી છે, પરંતુ શહેરીકરણ અને નોકરી માટે સ્થળાંતરને કારણે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં એકલા રહેવાનો અનુભવ વધ્યો છે. હવે જ્યારે પુખ્ત બાળકો પાછા ફરે છે, ત્યારે જૂની પેઢીના સંસ્કાર અને નવી પેઢીની જીવનશૈલી વચ્ચે ઘર્ષણ અનિવાર્ય બને છે. સમયસર ચા-નાસ્તો, ઘરની શિસ્ત, મહેમાનોની ભાગદોડ – આ બધા મુદ્દે મતભેદ થવા સ્વાભાવિક છે.
મનોચિકિત્સક ડૉ. અનિલ દેસાઈ જણાવે છે, “આવી લાગણી સ્વાર્થી નથી, પણ માનવીય છે. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના નિયમો પ્રમાણે જીવવા ટેવાયેલી હોય, ત્યારે અન્યના નિયમોમાં ઢાળવા પડે એટલે ગૂંગળામણ થાય. મહત્ત્વનું છે સંવાદ.” તેઓ સૂચવે છે કે પરિવારના સભ્યોએ ખુલ્લેઆમ પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવી જોઈએ અને એકબીજાની સીમાઓનો આદર કરવો જોઈએ.
આ ઉપરાંત, માતા-પિતા માટે પણ આ સમય મુશ્કેલ છે. લાંબા સમય બાદ બાળકોને ઘરે જોઈને તેઓ આનંદિત હોય છે, પણ તેમની સ્વતંત્રતામાં દખલ ન થાય તેની પણ કાળજી લેવી પડે છે. બંને તરફથી સમજણ જરૂરી છે. “બાળકોને પોતાનો સમય, મિત્રો અને જીવનશૈલી જાળવવાનો અધિકાર છે. માતા-પિતાએ તેનો આદર કરવો જોઈએ,” સમાજશાસ્ત્રી પ્રો. મીનાક્ષી શાહ ઉમેરે છે.
આ પ્રકારની લાગણીઓને સ્વીકારવી અને તેનો સામનો કરવો એ પ્રથમ પગલું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે નિયમિત પોતાના માટે સમય કાઢવો, ઘરની બહાર પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખવી અને માતા-પિતા સાથે વાર્તાલાપ કરવાથી તણાવ ઘટાડી શકાય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં આ સમયગાળો પરિવારના સંબંધોને વધુ ગાઢ બનાવવાની તક પણ બની શકે છે.
એકંદરે, કોઈપણ મોટા ફેરફારની જેમ, 25 વર્ષ પછી માતા-પિતાના ઘરે પાછા ફરવાની પ્રક્રિયામાં સમય લાગે છે. પોતાની લાગણીઓને દબાવવાને બદલે તેને સમજવી અને યોગ્ય માર્ગ શોધવો મહત્વપૂર્ણ છે. સ્વાર્થી હોવાનો ગિલ્ટ અનુભવવાને બદલે, પોતાની સીમાઓ નક્કી કરવી અને સ્પષ્ટ વાતચીત કરવી એ વધુ ઉપયોગી છે.